Karbon kislotalar. Olinishi va xossalari
Karboksil guruh –COOH tutgan birikmalar karbon kislotalar deyiladi; to‘yingan bir asosli kislotalar CₙH₂ₙ₊₁COOH (chumoli kislota HCOOH da radikal o‘rnida H turadi). Trivial nomlar kelib chiqishini ko‘rsatadi: chumoli (HCOOH), sirka (CH₃COOH), propion, moy, valerian, kapron kislota; palmitin C₁₅H₃₁COOH va stearin C₁₇H₃₅COOH — yuqori yog‘ kislotalar. Sistematik nomi: alkan nomi + «kislota» (etan kislota), raqamlash karboksil uglerodidan boshlanadi: 3-metilbutan kislota. Olinishi: aldegid va birlamchi spirtlarni oksidlash, murakkab efirlarni gidrolizlash, tuzlariga kuchli kislota ta’sir ettirish: 2CH₃COONa + H₂SO₄ → 2CH₃COOH + Na₂SO₄. Kuchsiz kislota sifatida ular metallar (2CH₃COOH + Mg → (CH₃COO)₂Mg + H₂), asosli oksidlar, asoslar (CH₃COOH + NaOH → CH₃COONa + H₂O) va karbonatlar (2CH₃COOH + CaCO₃ → (CH₃COO)₂Ca + H₂O + CO₂↑) bilan reaksiyaga kirishadi. Spirtlar bilan murakkab efir hosil qiladi (eterifikatsiya), radikaldagi vodorod yorug‘likda yoki katalizatorda galogenga almashadi: CH₃COOH + Cl₂ → ClCH₂COOH + HCl. Chumoli kislotada aldegid guruhi ham bor, shu sababli u kumush ko‘zgu reaksiyasini beradi. Oziq-ovqat sirkasi suyultirilgan (taxminan 3–9 %) sirka kislota eritmasi; konsentrlangan kislota kuydiradi.
Maishiy sirka idishidagi tarkib yozuvini o‘qing (konsentratsiya, foiz) va ochmasdan hech narsani aralashtirmang: sirka kislota ham konsentrlangan holda xavfli. Sinfda karbonatlar va Mg bilan reaksiyalarni faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi.