☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Alkanlarning olinishi va fizik xossalari

Darslar 7 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
7

Alkanlarning olinishi va fizik xossalari

Darslik: 31–32-betlar
MaqsadAlkanlarning olinish usullarini (Vyurs reaksiyasi, karbiddan, tuzlardan) va fizik xossalarini aytish.
Yangi so‘zlar
Vyurs reaksiyasi · Wurtz reactiongalogenalkil · haloalkane (alkyl halide)gidroliz · hydrolysisqaynash harorati · boiling point
Tushuntirish

Vyurs reaksiyasi (1855): ikki molekula galogenalkilga natriy ta’sir ettirilsa, uglerod zanjiri uzayadi: 2R–X + 2Na → R–R + 2NaX. Masalan, 2C₂H₅Br + 2Na → C₄H₁₀ + 2NaBr. Ikki xil galogenalkil olinsa, uch xil alkan aralashmasi hosil bo‘ladi (CH₃I va C₂H₅I dan etan, propan, butan). Metanni laboratoriyada alyuminiy karbidning gidrolizidan olish mumkin: Al₄C₃ + 12H₂O → 4Al(OH)₃ + 3CH₄↑. Yana bir usul — natriy atsetatni NaOH bilan qizdirish: CH₃COONa + NaOH → CH₄↑ + Na₂CO₃; boshqa karbon kislota tuzidan metanning gomologi chiqadi, masalan natriy propionatdan etan. Normal sharoitda C₁–C₄ alkanlar gaz, C₅–C₁₅ suyuqlik, C₁₆ dan boshlab qattiq moddalar; alkanlar suvda erimaydi, organik erituvchilarda eriydi, zichligi suvnikidan kichik, molekulyar massa ortishi bilan qaynash harorati ko‘tariladi.

Namunalar
144 g Al₄C₃ (M = 144 g/mol) = 1 mol; 1 mol dan 3 mol CH₄ hosil bo‘ladi, ya’ni 3·16 = 48 g metan.
218 g C₂H₅Br (M = 109 g/mol) = 2 mol. 2C₂H₅Br + 2Na → C₄H₁₀ + 2NaBr: 2 mol bromidan 1 mol butan, ya’ni 58 g.
Sinfda faoliyat

Mazkur reaksiyalar uchun tajribani faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi (natriy va karbid suv bilan xavfli). Sinfda esa alkanlar agregat holatini jadvalga joylashtiring: C₁–C₄, C₅–C₁₅, C₁₆+ va har biriga kundalik misol (zajigalka gazi, benzin, parafin) toping.

Mashq
1
Vyurs reaksiyasida galogenalkilga qaysi metall ta’sir ettiriladi?
2
144 g Al₄C₃ gidrolizlanganda necha gramm metan hosil bo‘ladi (M(Al₄C₃) = 144, M(CH₄) = 16)?
3
164 g natriy atsetat (M = 82 g/mol) NaOH bilan qizdirilganda necha gramm metan chiqadi?
4
Nima uchun CH₃I va C₂H₅I aralashmasiga Na ta’sir ettirilganda bitta emas, uchta alkan hosil bo‘ladi?