ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Alkanlarning olinishi va fizik xossalari

Darslar 7 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
7

Alkanlarning olinishi va fizik xossalari

Darslik: 31–32-betlar
MaqsadAlkanlarning olinish usullarini (Vyurs reaksiyasi, karbiddan, tuzlardan) va fizik xossalarini aytish.
Yangi so‘zlar
Vyurs reaksiyasi · Wurtz reactiongalogenalkil · haloalkane (alkyl halide)gidroliz · hydrolysisqaynash harorati · boiling point
Tushuntirish

Vyurs reaksiyasi (1855): ikki molekula galogenalkilga natriy ta’sir ettirilsa, uglerod zanjiri uzayadi: 2R–X + 2Na → R–R + 2NaX. Masalan, 2C₂H₅Br + 2Na → C₄H₁₀ + 2NaBr. Ikki xil galogenalkil olinsa, uch xil alkan aralashmasi hosil bo‘ladi (CH₃I va C₂H₅I dan etan, propan, butan). Metanni laboratoriyada alyuminiy karbidning gidrolizidan olish mumkin: Al₄C₃ + 12H₂O → 4Al(OH)₃ + 3CH₄↑. Yana bir usul — natriy atsetatni NaOH bilan qizdirish: CH₃COONa + NaOH → CH₄↑ + Na₂CO₃; boshqa karbon kislota tuzidan metanning gomologi chiqadi, masalan natriy propionatdan etan. Normal sharoitda C₁–C₄ alkanlar gaz, C₅–C₁₅ suyuqlik, C₁₆ dan boshlab qattiq moddalar; alkanlar suvda erimaydi, organik erituvchilarda eriydi, zichligi suvnikidan kichik, molekulyar massa ortishi bilan qaynash harorati ko‘tariladi.

−200−150−100−50050100−162−89−42−13669CH₄C₂H₆C₃H₈C₄H₁₀C₅H₁₂C₆H₁₄Qaynash harorati, °C
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

To‘ldirilgan gaz ballonida propan va butan suyuqlik holida turadi: o‘rtacha bosim ularni suyultiradi. Ballon jo‘mragini ochsangiz suyuqlik gazga aylanadi va hajmi 200 baravardan ko‘p oshadi. Shuning uchun kichkina ballon ancha uzoq vaqtga yetadi.

Kim ishlatadi

Gaz ballonlarini to‘ldiruvchi shoxobcha xodimlari, ballonli gazdan foydalanadigan kafe oshpazlari va sayohatchilar uchun gaz plitasida ovqat tayyorlaydigan yo‘riqchilar bosim ostida suyuq holda saqlanadigan gazga tayanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Qopqog‘i yopiq, bo‘sh plastik shisha ichidagi havoni qo‘lingiz bilan sekin siqing: havo siqiladi va qaytarib itaradi. Gazni shunday siqib, kichik hajmda saqlash mumkin.

Namunalar
Al4C3 + 12H2O→4Al(OH)3 + 3CH4↑
144 g Al₄C₃ (M = 144 g/mol) = 1 mol; 1 mol dan 3 mol CH₄ hosil bo‘ladi, ya’ni 3·16 = 48 g metan.
2C2H5Br + 2Na→C4H10 + 2NaBr
Vyurs reaksiyasi: zanjir uzayadi
218 g C₂H₅Br (M = 109 g/mol) = 2 mol. 2C₂H₅Br + 2Na → C₄H₁₀ + 2NaBr: 2 mol bromidan 1 mol butan, ya’ni 58 g.
Sinfda faoliyat

Mazkur reaksiyalar uchun tajribani faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi (natriy va karbid suv bilan xavfli). Sinfda esa alkanlar agregat holatini jadvalga joylashtiring: C₁–C₄, C₅–C₁₅, C₁₆+ va har biriga kundalik misol (zajigalka gazi, benzin, parafin) toping.

Mashq
1
Vyurs reaksiyasida galogenalkilga qaysi metall ta’sir ettiriladi?
2
144 g Al₄C₃ gidrolizlanganda necha gramm metan hosil bo‘ladi (M(Al₄C₃) = 144, M(CH₄) = 16)?
3
164 g natriy atsetat (M = 82 g/mol) NaOH bilan qizdirilganda necha gramm metan chiqadi?
4
Nima uchun CH₃I va C₂H₅I aralashmasiga Na ta’sir ettirilganda bitta emas, uchta alkan hosil bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«7 yilda ikki baravar» reklamasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →