Alkanlarning olinishi va fizik xossalari
Vyurs reaksiyasi (1855): ikki molekula galogenalkilga natriy ta’sir ettirilsa, uglerod zanjiri uzayadi: 2R–X + 2Na → R–R + 2NaX. Masalan, 2C₂H₅Br + 2Na → C₄H₁₀ + 2NaBr. Ikki xil galogenalkil olinsa, uch xil alkan aralashmasi hosil bo‘ladi (CH₃I va C₂H₅I dan etan, propan, butan). Metanni laboratoriyada alyuminiy karbidning gidrolizidan olish mumkin: Al₄C₃ + 12H₂O → 4Al(OH)₃ + 3CH₄↑. Yana bir usul — natriy atsetatni NaOH bilan qizdirish: CH₃COONa + NaOH → CH₄↑ + Na₂CO₃; boshqa karbon kislota tuzidan metanning gomologi chiqadi, masalan natriy propionatdan etan. Normal sharoitda C₁–C₄ alkanlar gaz, C₅–C₁₅ suyuqlik, C₁₆ dan boshlab qattiq moddalar; alkanlar suvda erimaydi, organik erituvchilarda eriydi, zichligi suvnikidan kichik, molekulyar massa ortishi bilan qaynash harorati ko‘tariladi.
To‘ldirilgan gaz ballonida propan va butan suyuqlik holida turadi: o‘rtacha bosim ularni suyultiradi. Ballon jo‘mragini ochsangiz suyuqlik gazga aylanadi va hajmi 200 baravardan ko‘p oshadi. Shuning uchun kichkina ballon ancha uzoq vaqtga yetadi.
Gaz ballonlarini to‘ldiruvchi shoxobcha xodimlari, ballonli gazdan foydalanadigan kafe oshpazlari va sayohatchilar uchun gaz plitasida ovqat tayyorlaydigan yo‘riqchilar bosim ostida suyuq holda saqlanadigan gazga tayanadi.
Qopqog‘i yopiq, bo‘sh plastik shisha ichidagi havoni qo‘lingiz bilan sekin siqing: havo siqiladi va qaytarib itaradi. Gazni shunday siqib, kichik hajmda saqlash mumkin.
Mazkur reaksiyalar uchun tajribani faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi (natriy va karbid suv bilan xavfli). Sinfda esa alkanlar agregat holatini jadvalga joylashtiring: C₁–C₄, C₅–C₁₅, C₁₆+ va har biriga kundalik misol (zajigalka gazi, benzin, parafin) toping.