Uglevodlar. Monosaxaridlar. Olinishi va xossalari
Uglevodlar tabiatda keng tarqalgan; ularning birinchi vakillari Cₙ(H₂O)ₘ formulasiga mos kelgani uchun shunday nomlangan. Tuzilishiga ko‘ra monosaxaridlar (gidrolizlanmaydi: glukoza, fruktoza, riboza), disaxaridlar (gidrolizda ikki monosaxarid beradi: saxaroza, maltoza) va polisaxaridlar (kraxmal, selluloza) ga bo‘linadi. Monosaxarid nomi uglerod soniga «-oza» qo‘shib yasaladi: geksozalar C₆H₁₂O₆, pentozalar C₅H₁₀O₅. Glukoza ochiq shaklida CH₂OH–(CHOH)₄–CHO — aldegidospirt (bitta –CHO va beshta –OH); eritmada u olti a’zoli halqali α- va β-shakllar bilan muvozanatda. Fruktoza unga izomer, ketonospirt (>C=O guruhi bor) va undan shirinroq; brom suvini glukoza rangsizlantiradi, fruktoza esa rangsizlantirmaydi — bu ularni farqlash usullaridan biri. Glukoza shirin, rangsiz, suvda yaxshi eriydigan kristall. Aldegid guruhi tufayli «kumush ko‘zgu» va Cu(OH)₂ (qizdirilganda qizil Cu₂O) reaksiyalarini beradi; ko‘p atomli spirt sifatida Cu(OH)₂ ni ko‘k eritmaga o‘tkazadi; vodorod bilan sorbitga qaytariladi. Fermentlar ta’sirida bijg‘iydi: spirtli bijg‘ishda C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂. Yashil o‘simliklarda glukoza fotosintezda hosil bo‘ladi: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (yorug‘lik, xlorofill); organizmda sekin oksidlanib energiya beradi: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O.
Oziq-ovqat idishlaridagi «uglevodlar», «qandlar», «tola» so‘zlarini topib, qaysilari monosaxarid (glukoza, fruktoza), qaysilari disaxarid (saxaroza) ekanini ro‘yxat qiling. Hech narsani yoqib yoki qizdirib ko‘rmang.