Aminokislotalar va oqsillar

Molekulasida ham amino guruh –NH₂, ham karboksil guruh –COOH bo‘lgan birikmalar aminokislotalar deyiladi; umumiy formulasi H₂N–CH(R)–COOH. Eng sodda vakillari glitsin H₂N–CH₂–COOH (aminoetan kislota) va alanin CH₃–CH(NH₂)–COOH. Ikki guruh bo‘lgani uchun ular amfoter: kislota bilan ham (H₂N–CH₂–COOH + HCl → ClH₃N–CH₂–COOH), ishqor bilan ham (H₂N–CH₂–COOH + NaOH → H₂N–CH₂–COONa + H₂O) reaksiyaga kirishadi, spirt bilan efir hosil qiladi. Ikki aminokislota birikishida bittasining –COOH i va ikkinchisining –NH₂ i orasida suv chiqib peptid bog‘ –CO–NH– hosil bo‘ladi: glitsin + alanin → dipeptid + H₂O; bu polikondensatsiya reaksiyasi. Ko‘p aminokislota qoldiqlaridan oqsillar hosil bo‘ladi; tabiiy oqsillarni 20 ga yaqin α-aminokislotalar tuzadi, ularning bir qismini organizm sintez qila olmaydi va ovqat bilan olinishi shart (almashtirib bo‘lmaydigan aminokislotalar). Oqsillar fermentlar, qurilish materiali, antitanalar va boshqa vazifalarni bajaradi. Gidrolizda oqsil aminokislotalargacha parchalanadi. Qizdirish, kuchli kislota, ishqor, og‘ir metall tuzlari oqsilni denaturatsiyaga uchratadi. Sifat reaksiyalar: biuret (ishqor va oz miqdor mis(II) sulfat bilan binafsha rang) va ksantoprotein (konsentrlangan HNO₃ bilan sariq rang).