Alkadiyenlar. Olinishi va xossalari
Alkadiyenlar — molekulasida ikkita C=C qo‘shbog‘ bo‘lgan ochiq zanjirli uglevodorodlar, umumiy formulasi CₙH₂ₙ₋₂ (n ≥ 3). Ular mos alkandan to‘rtta vodorod kam: propan C₃H₈ va propadiyen C₃H₄. Nomi alkan nomidagi «-an» o‘rniga «-diyen» qo‘yib, qo‘shbog‘lar o‘rnini raqamlar bilan ko‘rsatib yasaladi: propadiyen CH₂=C=CH₂, butadiyen-1,3 CH₂=CH–CH=CH₂, 2-metilbutadiyen-1,3 (izopren). Butadiyen-1,3 normal sharoitda gaz, izopren uchuvchan suyuqlik. S. V. Lebedev etil spirtidan katalizator ishtirokida divinil oldi: 2C₂H₅OH → CH₂=CH–CH=CH₂ + H₂ + 2H₂O; sanoatda n-butan yoki izopentanni degidrogenlab ham olinadi. Butadiyen-1,3 brom bilan ikki yo‘nalishda birikadi: 1,2-birikishda CH₂Br–CHBr–CH=CH₂, 1,4-birikishda CH₂Br–CH=CH–CH₂Br, ortiqcha bromda esa 1,2,3,4-tetrabrombutan hosil bo‘ladi. Diyenlar polimerlanib sintetik kauchuk beradi; yonish: C₄H₆ + 5,5O₂ → 4CO₂ + 3H₂O.
Eski rezina shlang yoki tapochka ustida yoriqlar paydo bo‘ladi: kauchukdagi qo‘sh bog‘lar yillar davomida havo kislorodi, ozon va yorug‘lik bilan sekin reaksiyaga kirishib, rezina mo‘rt bo‘lib qoladi. Yangi rezina esa egiluvchan bo‘lib turadi.
Shina ishlab chiqaruvchilar rezinaga eskirishga qarshi qo‘shimchalar qo‘shadi, kabel muhandislari izolyatsiya muddatini baholaydi, muzey restavratorlari eski rezina buyumlarni saqlashga o‘rgatadi.
Eski rezina shlang, tapochka yoki shina yon tomonidagi mayda yoriqlarga faqat qarang (cho‘zmang) va yangi buyum bilan solishtirib, rezina qaysi tomonda ko‘proq yorilganini yozing.
Kauchuk haqida: tabiiy va sintetik kauchuk buyumlar (shinalar, rezina) ro‘yxatini tuzing va nima uchun ular cho‘ziladi va qaytadi deb o‘ylashingizni yozing. Hech narsa yoqilmaydi.