ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Alkadiyenlar

Darslar 14 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
14

Alkadiyenlar. Olinishi va xossalari

Darslik: 53–56-betlar
MaqsadAlkadiyenlarning tuzilishi, nomlanishi, olinishi va xossalarini (1,4- va 1,2-birikish, polimerlanish) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
alkadiyenlar · alkadienesqo‘shbog‘lar tizimi (jufti) · system of conjugated double bondskauchuk · rubber1,4-birikish · 1,4-addition
Tushuntirish

Alkadiyenlar — molekulasida ikkita C=C qo‘shbog‘ bo‘lgan ochiq zanjirli uglevodorodlar, umumiy formulasi CₙH₂ₙ₋₂ (n ≥ 3). Ular mos alkandan to‘rtta vodorod kam: propan C₃H₈ va propadiyen C₃H₄. Nomi alkan nomidagi «-an» o‘rniga «-diyen» qo‘yib, qo‘shbog‘lar o‘rnini raqamlar bilan ko‘rsatib yasaladi: propadiyen CH₂=C=CH₂, butadiyen-1,3 CH₂=CH–CH=CH₂, 2-metilbutadiyen-1,3 (izopren). Butadiyen-1,3 normal sharoitda gaz, izopren uchuvchan suyuqlik. S. V. Lebedev etil spirtidan katalizator ishtirokida divinil oldi: 2C₂H₅OH → CH₂=CH–CH=CH₂ + H₂ + 2H₂O; sanoatda n-butan yoki izopentanni degidrogenlab ham olinadi. Butadiyen-1,3 brom bilan ikki yo‘nalishda birikadi: 1,2-birikishda CH₂Br–CHBr–CH=CH₂, 1,4-birikishda CH₂Br–CH=CH–CH₂Br, ortiqcha bromda esa 1,2,3,4-tetrabrombutan hosil bo‘ladi. Diyenlar polimerlanib sintetik kauchuk beradi; yonish: C₄H₆ + 5,5O₂ → 4CO₂ + 3H₂O.

HHHHHHCCCC
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Eski rezina shlang yoki tapochka ustida yoriqlar paydo bo‘ladi: kauchukdagi qo‘sh bog‘lar yillar davomida havo kislorodi, ozon va yorug‘lik bilan sekin reaksiyaga kirishib, rezina mo‘rt bo‘lib qoladi. Yangi rezina esa egiluvchan bo‘lib turadi.

Kim ishlatadi

Shina ishlab chiqaruvchilar rezinaga eskirishga qarshi qo‘shimchalar qo‘shadi, kabel muhandislari izolyatsiya muddatini baholaydi, muzey restavratorlari eski rezina buyumlarni saqlashga o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Eski rezina shlang, tapochka yoki shina yon tomonidagi mayda yoriqlarga faqat qarang (cho‘zmang) va yangi buyum bilan solishtirib, rezina qaysi tomonda ko‘proq yorilganini yozing.

Namunalar
HHCH3 HHHCCCC
C₅H₈ ga pentadiyen-1,3 CH₂=CH–CH=CH–CH₃, izopren CH₂=C(CH₃)–CH=CH₂ va boshqalar mos keladi. Pentadiyen-1,2 + Br₂ (1 mol): CH₂=C=CH–CH₂–CH₃ → CH₂Br–CBr=CH–CH₂–CH₃ yoki CH₂=CBr–CHBr–CH₂–CH₃.
2C2H5OHkat., t°→C4H6 + 2H2O + H2
Lebedev usuli
92 g etanol (2 mol) dan Lebedev usuli bilan 1 mol butadiyen, ya’ni 54 g olinadi. 58 g n-butan (1 mol) degidrogenlansa C₄H₁₀ → C₄H₆ + 2H₂ bo‘yicha 54 g butadiyen hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Kauchuk haqida: tabiiy va sintetik kauchuk buyumlar (shinalar, rezina) ro‘yxatini tuzing va nima uchun ular cho‘ziladi va qaytadi deb o‘ylashingizni yozing. Hech narsa yoqilmaydi.

Mashq
1
Alkadiyenlarning umumiy formulasi qanday?
2
92 g etanoldan Lebedev usuli bilan necha gramm butadiyen-1,3 olinadi (M(C₂H₅OH) = 46, M(C₄H₆) = 54)?
3
Pentadiyen C₅H₈ ning molekulyar massasi nechaga teng?
4
Butadiyen-1,3 ning 1,4-birikish mahsulotini yozing (Br₂).
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOg‘ir kitoblar tepaga qo‘yilsinmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →