☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Alkadiyenlar

Darslar 14 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
14

Alkadiyenlar. Olinishi va xossalari

Darslik: 53–56-betlar
MaqsadAlkadiyenlarning tuzilishi, nomlanishi, olinishi va xossalarini (1,4- va 1,2-birikish, polimerlanish) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
alkadiyenlar · alkadienesqo‘shbog‘lar tizimi (jufti) · system of conjugated double bondskauchuk · rubber1,4-birikish · 1,4-addition
Tushuntirish

Alkadiyenlar — molekulasida ikkita C=C qo‘shbog‘ bo‘lgan ochiq zanjirli uglevodorodlar, umumiy formulasi CₙH₂ₙ₋₂ (n ≥ 3). Ular mos alkandan to‘rtta vodorod kam: propan C₃H₈ va propadiyen C₃H₄. Nomi alkan nomidagi «-an» o‘rniga «-diyen» qo‘yib, qo‘shbog‘lar o‘rnini raqamlar bilan ko‘rsatib yasaladi: propadiyen CH₂=C=CH₂, butadiyen-1,3 CH₂=CH–CH=CH₂, 2-metilbutadiyen-1,3 (izopren). Butadiyen-1,3 normal sharoitda gaz, izopren uchuvchan suyuqlik. S. V. Lebedev etil spirtidan katalizator ishtirokida divinil oldi: 2C₂H₅OH → CH₂=CH–CH=CH₂ + H₂ + 2H₂O; sanoatda n-butan yoki izopentanni degidrogenlab ham olinadi. Butadiyen-1,3 brom bilan ikki yo‘nalishda birikadi: 1,2-birikishda CH₂Br–CHBr–CH=CH₂, 1,4-birikishda CH₂Br–CH=CH–CH₂Br, ortiqcha bromda esa 1,2,3,4-tetrabrombutan hosil bo‘ladi. Diyenlar polimerlanib sintetik kauchuk beradi; yonish: C₄H₆ + 5,5O₂ → 4CO₂ + 3H₂O.

Namunalar
C₅H₈ ga pentadiyen-1,3 CH₂=CH–CH=CH–CH₃, izopren CH₂=C(CH₃)–CH=CH₂ va boshqalar mos keladi. Pentadiyen-1,2 + Br₂ (1 mol): CH₂=C=CH–CH₂–CH₃ → CH₂Br–CBr=CH–CH₂–CH₃ yoki CH₂=CBr–CHBr–CH₂–CH₃.
92 g etanol (2 mol) dan Lebedev usuli bilan 1 mol butadiyen, ya’ni 54 g olinadi. 58 g n-butan (1 mol) degidrogenlansa C₄H₁₀ → C₄H₆ + 2H₂ bo‘yicha 54 g butadiyen hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Kauchuk haqida: tabiiy va sintetik kauchuk buyumlar (shinalar, rezina) ro‘yxatini tuzing va nima uchun ular cho‘ziladi va qaytadi deb o‘ylashingizni yozing. Hech narsa yoqilmaydi.

Mashq
1
Alkadiyenlarning umumiy formulasi qanday?
2
92 g etanoldan Lebedev usuli bilan necha gramm butadiyen-1,3 olinadi (M(C₂H₅OH) = 46, M(C₄H₆) = 54)?
3
Pentadiyen C₅H₈ ning molekulyar massasi nechaga teng?
4
Butadiyen-1,3 ning 1,4-birikish mahsulotini yozing (Br₂).