ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Yuqori molekulyar birikmalar va laboratoriya ishlari

Darslar 35–36 · 2 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
35

Yuqori molekulyar birikmalar

Darslik: 145–152-betlar
MaqsadYuqori molekulyar birikmalarning tuzilishini, polimerlanish va polikondensatsiya farqini, polimerlanish darajasini va asosiy polimer turlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
polimer · polymermonomer · monomerpolimerlanish darajasi · degree of polymerizationpolikondensatsiya · polycondensation
Tushuntirish

Molekulyar massasi minglar va undan ortiq bo‘lgan birikmalar yuqori molekulyar birikmalar (polimerlar) deyiladi; ular ko‘p marta takrorlanuvchi zvenolardan tuzilgan. Polimerni hosil qiluvchi past molekulyar modda — monomer, takrorlanuvchi guruh — struktur zveno, zvenolar soni n — polimerlanish darajasi, polimerning molyar massasi M = n · M(zveno). Polimerlanish — qo‘shbog‘li monomerlar qo‘shimcha mahsulotsiz birikishi: nCH₂=CH₂ → (–CH₂–CH₂–)ₙ polietilen; nCH₂=CHCl → (–CH₂–CHCl–)ₙ polivinilxlorid; nCH₂=CH–CH₃ → polipropilen; nCH₂=CH–CH=CH₂ → polibutadiyen kauchuk. Polikondensatsiya — monomerlar birikib, suv kabi kichik molekula ajraladi: fenol + formaldegid → fenolformaldegid smola + H₂O; aminokislotalardan oqsil, diamin va dikarbon kislotadan poliamid (kapron). Polimerlar tabiiy (kraxmal, selluloza, oqsil, tabiiy kauchuk), sun’iy (tabiiy polimerni o‘zgartirib olinadi: atsetat tola) va sintetik (polietilen, PVX, divinil, xloropren kauchuklari) bo‘ladi. Plastmassa, tola va kauchuk — uch asosiy ishlatilish turi. Plastik chiqindilar atrof-muhitda uzoq saqlanadi, shuning uchun ularni saralash va qayta ishlash muhim.

ƒFormula
nCH₂=CH₂ → (–CH₂–CH₂–)ₙ
monomer → polimer; n — polimerlanish darajasi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Plastmassalarni qayta ishlash zavodida maydalangan plastik bo‘laklari suvli hovuzga tushiriladi: polietilen va polipropilen (zichligi suvnikidan kichik, taxminan 0,9–0,95 g/sm³) suzib chiqadi, PET shisha (taxminan 1,4 g/sm³) esa cho‘kadi. Shu tarzda ularni ajratish mumkin.

Kim ishlatadi

Chiqindini qayta ishlash zavodi ishchilari plastik turlarini ajratadi, qadoq loyihachilari qayta ishlashga qulay material tanlaydi, ekologlar plastik chiqindi hajmini kamaytirish yo‘llarini ishlab chiqadi.

Bugun sinab ko‘ring

Sayoz idishdagi suvga tozalab yuvilgan bir nechta kichik plastik buyumni (qopqoq, tugma, ruchka qopqog‘i) solib, qaysi biri suzishini yozing; chuqur suvdan foydalanmang.

Namunalar
HHHClCC
Polivinilxloridning molyar massasi 187500 g/mol, zveno C₂H₃Cl — 62,5 g/mol: n = 187500 : 62,5 = 3000. Polistirol zvenosi C₈H₈ = 104; n = 500 bo‘lsa M = 104 · 500 = 52000.
ƒFormula
nCH₂=CH–CH=CH₂ → (–CH₂–CH=CH–CH₂–)ₙ
divinil kauchuk
Polipropilen (–CH₂–CH(CH₃)–)ₙ: zveno 42 g/mol, n = 1500 bo‘lsa M = 63000 g/mol. Divinil kauchuk polimerlanish: nCH₂=CH–CH=CH₂ → (–CH₂–CH=CH–CH₂–)ₙ, zveno 54 g/mol.
Sinfda faoliyat

Plastik buyumlarni belgilariga (PET, PE, PP, PVC) qarab saralang va bir hafta davomida uydagi plastik chiqindi miqdorini yozib boring; qanday qilib kamaytirish mumkinligini muhokama qiling. Plastmassa yoqilmaydi.

Mashq
1
Polimerning molyar massasi qanday formula bilan topiladi?
2
Polivinilxloridning M = 187500 g/mol. Zveno massasi 62,5 g/mol bo‘lsa, n nechaga teng?
3
Polipropilenning n = 1500 bo‘lsa, M necha g/mol (zveno 42 g/mol)?
4
Polimerlanish va polikondensatsiya o‘rtasidagi asosiy farq nima?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXona burchagi aniq 90°mi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →