☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Yuqori molekulyar birikmalar va laboratoriya ishlari

Darslar 35–36 · 2 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
35

Yuqori molekulyar birikmalar

Darslik: 145–152-betlar
MaqsadYuqori molekulyar birikmalarning tuzilishini, polimerlanish va polikondensatsiya farqini, polimerlanish darajasini va asosiy polimer turlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
polimer · polymermonomer · monomerpolimerlanish darajasi · degree of polymerizationpolikondensatsiya · polycondensation
Tushuntirish

Molekulyar massasi minglar va undan ortiq bo‘lgan birikmalar yuqori molekulyar birikmalar (polimerlar) deyiladi; ular ko‘p marta takrorlanuvchi zvenolardan tuzilgan. Polimerni hosil qiluvchi past molekulyar modda — monomer, takrorlanuvchi guruh — struktur zveno, zvenolar soni n — polimerlanish darajasi, polimerning molyar massasi M = n · M(zveno). Polimerlanish — qo‘shbog‘li monomerlar qo‘shimcha mahsulotsiz birikishi: nCH₂=CH₂ → (–CH₂–CH₂–)ₙ polietilen; nCH₂=CHCl → (–CH₂–CHCl–)ₙ polivinilxlorid; nCH₂=CH–CH₃ → polipropilen; nCH₂=CH–CH=CH₂ → polibutadiyen kauchuk. Polikondensatsiya — monomerlar birikib, suv kabi kichik molekula ajraladi: fenol + formaldegid → fenolformaldegid smola + H₂O; aminokislotalardan oqsil, diamin va dikarbon kislotadan poliamid (kapron). Polimerlar tabiiy (kraxmal, selluloza, oqsil, tabiiy kauchuk), sun’iy (tabiiy polimerni o‘zgartirib olinadi: atsetat tola) va sintetik (polietilen, PVX, divinil, xloropren kauchuklari) bo‘ladi. Plastmassa, tola va kauchuk — uch asosiy ishlatilish turi. Plastik chiqindilar atrof-muhitda uzoq saqlanadi, shuning uchun ularni saralash va qayta ishlash muhim.

Namunalar
Polivinilxloridning molyar massasi 187500 g/mol, zveno C₂H₃Cl — 62,5 g/mol: n = 187500 : 62,5 = 3000. Polistirol zvenosi C₈H₈ = 104; n = 500 bo‘lsa M = 104 · 500 = 52000.
Polipropilen (–CH₂–CH(CH₃)–)ₙ: zveno 42 g/mol, n = 1500 bo‘lsa M = 63000 g/mol. Divinil kauchuk polimerlanish: nCH₂=CH–CH=CH₂ → (–CH₂–CH=CH–CH₂–)ₙ, zveno 54 g/mol.
Sinfda faoliyat

Plastik buyumlarni belgilariga (PET, PE, PP, PVC) qarab saralang va bir hafta davomida uydagi plastik chiqindi miqdorini yozib boring; qanday qilib kamaytirish mumkinligini muhokama qiling. Plastmassa yoqilmaydi.

Mashq
1
Polimerning molyar massasi qanday formula bilan topiladi?
2
Polivinilxloridning M = 187500 g/mol. Zveno massasi 62,5 g/mol bo‘lsa, n nechaga teng?
3
Polipropilenning n = 1500 bo‘lsa, M necha g/mol (zveno 42 g/mol)?
4
Polimerlanish va polikondensatsiya o‘rtasidagi asosiy farq nima?