Aromatik uglevodorodlar. Olinishi va xossalari
Aromatik uglevodorodlar molekulasida benzol yadrosi bor; birinchi vakili benzol C₆H₆, benzol gomologlarining umumiy formulasi CₙH₂ₙ₋₆. Kekule taklif etgan tuzilishga ko‘ra benzol oltita uglerodli tekis halqa; zamonaviy ma’lumotlar bo‘yicha barcha C–C bog‘lar teng uzunlikda, π-elektronlar halqa bo‘ylab tekis taqsimlangan, shuning uchun halqa mustahkam. Nomlar: metilbenzol (toluol) C₆H₅–CH₃, etilbenzol; ikki o‘rinbosarli xillar: 1,2- (orto-), 1,3- (meta-), 1,4- (para-) dimetilbenzol (ksilollar). C₆H₅– radikali fenil, C₆H₅–CH₂– benzil. Olinishi: siklogeksanni degidrogenlash C₆H₁₂ → C₆H₆ + 3H₂, atsetilenni trimerlash 3C₂H₂ → C₆H₆; shuningdek toshko‘mir smolasi va neftdan ajratiladi. Benzol oddiy sharoitda almashinish reaksiyalariga kirishadi: galogenlash C₆H₆ + Br₂ → C₆H₅Br + HBr (FeBr₃) va nitrolash C₆H₆ + HNO₃ → C₆H₅NO₂ + H₂O (H₂SO₄ ishtirokida). Qiyin sharoitda birikadi: Ni ustida gidrogenlash C₆H₆ + 3H₂ → C₆H₁₂, yorug‘likda xlorlash geksaxlorsiklogeksan beradi. Benzol KMnO₄ ga chidamli, toluolda esa faqat yon zanjir oksidlanib benzoy kislota hosil bo‘ladi. Benzol zaharli va kanserogen: u bilan faqat mutaxassislar, yaxshi shamollatiladigan joyda ishlaydi.
Doskada benzolning Kekule formulasi va halqa ichida doira bilan ko‘rsatilgan tasvirini chizing, farqini tushuntiring. Sinfda benzol yoki uning hosilalari bilan hech qanday tajriba o‘tkazilmaydi.