ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Aromatik uglevodorodlar

Darslar 16 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
16

Aromatik uglevodorodlar. Olinishi va xossalari

Darslik: 61–67-betlar
MaqsadBenzolning tuzilishini, aromatik uglevodorodlarning nomlanishi, olinishi va xossalarini (almashinish, birikish, oksidlanish) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
aromatik uglevodorodlar (arenlar) · aromatic hydrocarbons (arenes)benzol yadrosi · benzene ringnitrolash · nitrationorto-, meta-, para- · ortho-, meta-, para-
Tushuntirish

Aromatik uglevodorodlar molekulasida benzol yadrosi bor; birinchi vakili benzol C₆H₆, benzol gomologlarining umumiy formulasi CₙH₂ₙ₋₆. Kekule taklif etgan tuzilishga ko‘ra benzol oltita uglerodli tekis halqa; zamonaviy ma’lumotlar bo‘yicha barcha C–C bog‘lar teng uzunlikda, π-elektronlar halqa bo‘ylab tekis taqsimlangan, shuning uchun halqa mustahkam. Nomlar: metilbenzol (toluol) C₆H₅–CH₃, etilbenzol; ikki o‘rinbosarli xillar: 1,2- (orto-), 1,3- (meta-), 1,4- (para-) dimetilbenzol (ksilollar). C₆H₅– radikali fenil, C₆H₅–CH₂– benzil. Olinishi: siklogeksanni degidrogenlash C₆H₁₂ → C₆H₆ + 3H₂, atsetilenni trimerlash 3C₂H₂ → C₆H₆; shuningdek toshko‘mir smolasi va neftdan ajratiladi. Benzol oddiy sharoitda almashinish reaksiyalariga kirishadi: galogenlash C₆H₆ + Br₂ → C₆H₅Br + HBr (FeBr₃) va nitrolash C₆H₆ + HNO₃ → C₆H₅NO₂ + H₂O (H₂SO₄ ishtirokida). Qiyin sharoitda birikadi: Ni ustida gidrogenlash C₆H₆ + 3H₂ → C₆H₁₂, yorug‘likda xlorlash geksaxlorsiklogeksan beradi. Benzol KMnO₄ ga chidamli, toluolda esa faqat yon zanjir oksidlanib benzoy kislota hosil bo‘ladi. Benzol zaharli va kanserogen: u bilan faqat mutaxassislar, yaxshi shamollatiladigan joyda ishlaydi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ko‘plab bo‘yoq molekulalarida barqaror benzol halqasi bor; yorqin ko‘k yoki qizil ko‘ylak rangi ko‘p marta yuvilgach ham saqlanishining sabablaridan biri shu, garchi yorug‘lik yaxshi bo‘yoqni ham sekin so‘ndirsa-da.

Kim ishlatadi

To‘qimachilik fabrikalarida bo‘yoq kimyogarlari yangi ranglarni yaratadi, dori ishlab chiqaruvchi kimyogarlar halqali molekulalardan foydalanadi, atrof-muhit xodimlari bo‘yoq chiqindilarini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Eskirgan, ko‘p kiyilgan kiyimning tikuv ichi va tashqi qismi rangini solishtirib, qaysi biri ko‘proq so‘nganini va nima uchun shunday deb o‘ylashingizni bitta gapda yozing.

Namunalar
C6H6 + HNO3H₂SO₄, t°→C6H5NO2 + H2O
nitrobenzol
Toluol C₇H₈: M = 12·7 + 8 = 92. Arenning M = 92 bo‘lsa: 14n − 6 = 92, n = 7, formulasi C₇H₈. 78 g benzoldan 1 mol nitrobenzol (M = 123), ya’ni 123 g olinadi.
CH3 CH3
Brombenzol: C₆H₆ + Br₂ → C₆H₅Br + HBr (FeBr₃). 1,4-dimetilbenzol (p-ksilol) C₈H₁₀ — metil guruhlari halqada qarama-qarshi joylashgan; M = 12·8 + 10 = 106.
Sinfda faoliyat

Doskada benzolning Kekule formulasi va halqa ichida doira bilan ko‘rsatilgan tasvirini chizing, farqini tushuntiring. Sinfda benzol yoki uning hosilalari bilan hech qanday tajriba o‘tkazilmaydi.

Mashq
1
Benzol gomologlarining umumiy formulasi qanday?
2
Toluol C₇H₈ ning molyar massasi (C = 12, H = 1)?
3
78 g benzoldan nitrolash orqali necha gramm nitrobenzol hosil bo‘ladi (M(C₆H₆) = 78, M(C₆H₅NO₂) = 123)?
4
Nima uchun benzol alkenlardan farqli ravishda brom suvini rangsizlantirmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIkki varaq orasiga pufladikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →