ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Alkanlarning sistematik nomenklaturasi va izomeriyasi

Darslar 6 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
6

Alkanlarning xalqaro nomenklatura bo‘yicha nomlanishi. Izomeriyasi

Darslik: 26–30-betlar
MaqsadAlkanlarni sistematik (IUPAC) nomenklatura bo‘yicha nomlash, uglerod atomlari turlarini ajratish va izomerlarini yozish.
Yangi so‘zlar
asosiy zanjir · main chaino‘rinbosar · substituentbirlamchi/ikkilamchi uglerod · primary/secondary carbongalogenli hosila · halogen derivative
Tushuntirish

Sistematik nomenklatura 1892-yilgi Jeneva qoidalariga asoslangan va keyinchalik IUPAC (Nazariy va amaliy kimyo xalqaro ittifoqi) tomonidan takomillashtirilgan. Avval eng uzun, mumkin bo‘lsa eng ko‘p shoxlangan zanjir asosiy zanjir deb tanlanadi. Uni radikallar yaqin uchidan raqamlaymiz; ikkala uchdan teng uzoqlikda bo‘lsa, kichik raqamlar to‘plamini beradigan tomondan boshlanadi. Nom: o‘rinbosarlar raqami va nomi alifbo tartibida, bir xil radikallar uchun di-, tri-, tetra- old qo‘shimchasi, oxirida asosiy zanjir nomi, masalan 3-etil-2-metilgeksan. Galogenlar ham o‘rinbosar sifatida aytiladi: 2-brom-3-metilbutan. Uglerod atomi nechta qo‘shni uglerod bilan bog‘langaniga qarab birlamchi (1 ta), ikkilamchi (2 ta), uchlamchi (3 ta) yoki to‘rtlamchi (4 ta) bo‘ladi. Uglerod soni ortgan sari izomerlar soni tez o‘sadi: pentan — 3, geksan — 5, geptan — 9, dekan — 75 ta.

TurQo‘shni C atomlariMisol
birlamchi1CH₃–
ikkilamchi2–CH₂–
uchlamchi3–CH<
to‘rtlamchi4>C<
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Pochtachiga «ko‘k darvozali uy» deb yozilgan xat topshirish qiyin, «Bahor ko‘chasi, 12-uy» deb yozilgani esa aniq. IUPAC nomlari ham manzil kabi: «2-metilbutan» nomi tarmoq zanjirning aynan qaysi o‘rnida ekanini aytadi, shuning uchun dunyoning har qanday joyidagi kimyogar bir xil moddani tasavvur qiladi.

Kim ishlatadi

Dorixonalar va bojxona laboratoriyalari moddalarni nomi bo‘yicha aniq farqlaydi, patent mutaxassislari ixtiroda moddani aniq nomlaydi, kimyoviy mahsulotlarni sotuvchi kompaniyalarning xodimlari buyurtmada adashmaslik uchun xalqaro nomlardan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Eshigingizdan maktab darvozasigacha bo‘lgan yo‘lni qadamma-qadam, raqamlab yozing (yurmasdan), begona odam adashmasligi kerak; qaysi joylarda noaniqlik qolganini belgilang.

Namunalar
HHHCH3 HCH3 HHHHHHCCCCC
CH₃–CH(CH₃)–CH(CH₃)–CH₂–CH₃: asosiy zanjir 5 uglerodli, raqamlash chapdan, o‘rinbosarlar 2 va 3 da — 2,3-dimetilpentan. Uglerodlar: birlamchi — 4 ta, ikkilamchi — 1 ta, uchlamchi — 2 ta.
HHHBrHCH3 HHHHCCCC
Geksan izomerlari: geksan; 2-metilpentan; 3-metilpentan; 2,2-dimetilbutan; 2,3-dimetilbutan (jami 5 ta). CH₃–CHBr–CH(CH₃)–CH₃ — 2-brom-3-metilbutan.
Sinfda faoliyat

Uglerod atomlari sonini sanash musobaqasi: doskaga 2,3-dimetilbutan kabi molekula chizing; jamoalar navbat bilan birlamchi, ikkilamchi, uchlamchi uglerodlarni rangli bo‘r bilan belgilab chiqadi.

Mashq
1
2,3,4-trimetilgeksan molekulasida jami nechta uglerod atomi bor?
2
CH₃–C(CH₃)₂–CH₂–CH₃ moddasini sistematik nomenklatura bo‘yicha nomlang.
3
2-metilpentandagi birlamchi uglerod atomlari sonini toping.
4
Nima uchun «2-metil-3-etilpentan» noto‘g‘ri, to‘g‘ri nom esa 3-etil-2-metilpentan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni: «bepul karta» xabariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →