☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Alkanlarning sistematik nomenklaturasi va izomeriyasi

Darslar 6 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
6

Alkanlarning xalqaro nomenklatura bo‘yicha nomlanishi. Izomeriyasi

Darslik: 26–30-betlar
MaqsadAlkanlarni sistematik (IUPAC) nomenklatura bo‘yicha nomlash, uglerod atomlari turlarini ajratish va izomerlarini yozish.
Yangi so‘zlar
asosiy zanjir · main chaino‘rinbosar · substituentbirlamchi/ikkilamchi uglerod · primary/secondary carbongalogenli hosila · halogen derivative
Tushuntirish

Sistematik nomenklatura 1892-yilgi Jeneva qoidalariga asoslangan va keyinchalik IUPAC (Nazariy va amaliy kimyo xalqaro ittifoqi) tomonidan takomillashtirilgan. Avval eng uzun, mumkin bo‘lsa eng ko‘p shoxlangan zanjir asosiy zanjir deb tanlanadi. Uni radikallar yaqin uchidan raqamlaymiz; ikkala uchdan teng uzoqlikda bo‘lsa, kichik raqamlar to‘plamini beradigan tomondan boshlanadi. Nom: o‘rinbosarlar raqami va nomi alifbo tartibida, bir xil radikallar uchun di-, tri-, tetra- old qo‘shimchasi, oxirida asosiy zanjir nomi, masalan 3-etil-2-metilgeksan. Galogenlar ham o‘rinbosar sifatida aytiladi: 2-brom-3-metilbutan. Uglerod atomi nechta qo‘shni uglerod bilan bog‘langaniga qarab birlamchi (1 ta), ikkilamchi (2 ta), uchlamchi (3 ta) yoki to‘rtlamchi (4 ta) bo‘ladi. Uglerod soni ortgan sari izomerlar soni tez o‘sadi: pentan — 3, geksan — 5, geptan — 9, dekan — 75 ta.

Namunalar
CH₃–CH(CH₃)–CH(CH₃)–CH₂–CH₃: asosiy zanjir 5 uglerodli, raqamlash chapdan, o‘rinbosarlar 2 va 3 da — 2,3-dimetilpentan. Uglerodlar: birlamchi — 4 ta, ikkilamchi — 1 ta, uchlamchi — 2 ta.
Geksan izomerlari: geksan; 2-metilpentan; 3-metilpentan; 2,2-dimetilbutan; 2,3-dimetilbutan (jami 5 ta). CH₃–CHBr–CH(CH₃)–CH₃ — 2-brom-3-metilbutan.
Sinfda faoliyat

Uglerod atomlari sonini sanash musobaqasi: doskaga 2,3-dimetilbutan kabi molekula chizing; jamoalar navbat bilan birlamchi, ikkilamchi, uchlamchi uglerodlarni rangli bo‘r bilan belgilab chiqadi.

Mashq
1
2,3,4-trimetilgeksan molekulasida jami nechta uglerod atomi bor?
2
CH₃–C(CH₃)₂–CH₂–CH₃ moddasini sistematik nomenklatura bo‘yicha nomlang.
3
2-metilpentandagi birlamchi uglerod atomlari sonini toping.
4
Nima uchun «2-metil-3-etilpentan» noto‘g‘ri, to‘g‘ri nom esa 3-etil-2-metilpentan?