Alkanlarning xalqaro nomenklatura bo‘yicha nomlanishi. Izomeriyasi
Sistematik nomenklatura 1892-yilgi Jeneva qoidalariga asoslangan va keyinchalik IUPAC (Nazariy va amaliy kimyo xalqaro ittifoqi) tomonidan takomillashtirilgan. Avval eng uzun, mumkin bo‘lsa eng ko‘p shoxlangan zanjir asosiy zanjir deb tanlanadi. Uni radikallar yaqin uchidan raqamlaymiz; ikkala uchdan teng uzoqlikda bo‘lsa, kichik raqamlar to‘plamini beradigan tomondan boshlanadi. Nom: o‘rinbosarlar raqami va nomi alifbo tartibida, bir xil radikallar uchun di-, tri-, tetra- old qo‘shimchasi, oxirida asosiy zanjir nomi, masalan 3-etil-2-metilgeksan. Galogenlar ham o‘rinbosar sifatida aytiladi: 2-brom-3-metilbutan. Uglerod atomi nechta qo‘shni uglerod bilan bog‘langaniga qarab birlamchi (1 ta), ikkilamchi (2 ta), uchlamchi (3 ta) yoki to‘rtlamchi (4 ta) bo‘ladi. Uglerod soni ortgan sari izomerlar soni tez o‘sadi: pentan — 3, geksan — 5, geptan — 9, dekan — 75 ta.
| Tur | Qo‘shni C atomlari | Misol |
|---|---|---|
| birlamchi | 1 | CH₃– |
| ikkilamchi | 2 | –CH₂– |
| uchlamchi | 3 | –CH< |
| to‘rtlamchi | 4 | >C< |
Pochtachiga «ko‘k darvozali uy» deb yozilgan xat topshirish qiyin, «Bahor ko‘chasi, 12-uy» deb yozilgani esa aniq. IUPAC nomlari ham manzil kabi: «2-metilbutan» nomi tarmoq zanjirning aynan qaysi o‘rnida ekanini aytadi, shuning uchun dunyoning har qanday joyidagi kimyogar bir xil moddani tasavvur qiladi.
Dorixonalar va bojxona laboratoriyalari moddalarni nomi bo‘yicha aniq farqlaydi, patent mutaxassislari ixtiroda moddani aniq nomlaydi, kimyoviy mahsulotlarni sotuvchi kompaniyalarning xodimlari buyurtmada adashmaslik uchun xalqaro nomlardan foydalanadi.
Eshigingizdan maktab darvozasigacha bo‘lgan yo‘lni qadamma-qadam, raqamlab yozing (yurmasdan), begona odam adashmasligi kerak; qaysi joylarda noaniqlik qolganini belgilang.
Uglerod atomlari sonini sanash musobaqasi: doskaga 2,3-dimetilbutan kabi molekula chizing; jamoalar navbat bilan birlamchi, ikkilamchi, uchlamchi uglerodlarni rangli bo‘r bilan belgilab chiqadi.