ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Yog‘lar

Darslar 29 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
29

Yog‘lar. Olinishi va xossalari

Darslik: 114–117-betlar
MaqsadYog‘larning tuzilishi, turlari, gidrolizi, sovunlanishi va suyuq yog‘ni gidrogenlashni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yog‘lar · fatsto‘yinmagan yog‘ kislota · unsaturated fatty acidsovun · soapgidrogenlash · hydrogenation
Tushuntirish

Yog‘lar — uch atomli spirt glitserinning yuqori yog‘ kislotalari bilan hosil qilgan murakkab efirlari. Hayvon yog‘lari asosan qattiq, ularda to‘yingan kislotalar (palmitin C₁₅H₃₁COOH, stearin C₁₇H₃₅COOH) bor; o‘simlik yog‘lari (moylar) suyuq, ularda to‘yinmagan kislotalar (olein C₁₇H₃₃COOH, linol C₁₇H₃₁COOH, linolen C₁₇H₂₉COOH) ko‘p, shuning uchun ular past haroratda suyuqlanadi. Yog‘lar suvda erimaydi, suvdan yengil, benzin kabi organik erituvchilarda eriydi; organizmda ular uglevodlarga nisbatan ikki baravardan ko‘proq energiya beradi. Gidrolizda yog‘ glitserin va yog‘ kislotalarga parchalanadi. Ishqor bilan gidrolizlanganda (sovunlanish) glitserin va yog‘ kislotalarning tuzi — sovun hosil bo‘ladi: tristearin + 3NaOH → C₃H₅(OH)₃ + 3C₁₇H₃₅COONa. Natriyli sovunlar qattiq, kaliyli sovunlar yumshoq yoki suyuq. Suyuq yog‘ni vodorod bilan Ni katalizatorida gidrogenlab qattiq yog‘ (margarin xomashyosi) olinadi: triolein + 3H₂ → tristearin. Sovunni uyda ishqor bilan tayyorlash xavfli: kuydiruvchi ishqor faqat o‘qituvchi nazoratida ishlatiladi.

C3H5(OH)3 + 3C17H35COOH⇄(C17H35COO)3C3H5 + 3H2O
yog‘ — glitserin va yuqori yog‘ kislotalar murakkab efiri
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yog‘li likopchani faqat suv bilan yuvsangiz, yog‘ tomchilari qoladi. Sovunda esa bir uchi suvni, ikkinchi uchi yog‘ni «sevadigan» molekulalar bor: ular yog‘ni mayda tomchilarga ajratib, suv bilan olib ketadi. Sovun esa yog‘ni ishqor bilan reaksiyaga kiritib olinadi, ya’ni saponifikatsiya.

Kim ishlatadi

Sovun zavodi ishchilari yog‘dan sovun tayyorlaydi, oshxona xodimlari idishlarni yog‘dan tozalaydi, shifokorlar va hamshiralar qo‘l yuvish qoidalarini o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Sovun bo‘lagi yoki suyuq sovun tarkibi ro‘yxatini (maktab rakovinasi yonida yoki do‘konda; faqat o‘qing) o‘qib, qaysi metall (natriy yoki kaliy kabi) nomi yozilganini toping va sovun qattiqmi yoki suyuqmi, yozib qo‘ying.

Namunalar
0200400600800100089012092918yog‘NaOHglitserinsovunMassa, g
Tristearin (C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅: M = 890 g/mol. Sovunlanish: 890 g yog‘ + 120 g NaOH → 92 g glitserin + 918 g natriy stearat (890 + 120 = 1010 = 92 + 918).
(C17H33COO)3C3H5 + 3H2Ni, t°→(C17H35COO)3C3H5
suyuq yog‘ → qattiq yog‘
Triolein (M = 884) + 3H₂ → tristearin (M = 890): 884 g triolein 6 g vodorodni biriktirib 890 g qattiq yog‘ beradi. Yog‘da C₁₇H₃₃– radikalidagi qo‘shbog‘ shu reaksiyada to‘yinadi.
Sinfda faoliyat

Oziq-ovqat idishlaridagi «to‘yingan yog‘lar» va «o‘simlik moyi» yozuvlarini taqqoslang va qaysi biri qattiq, qaysi biri suyuq ekanini jadvalga yozing. Sovun yoki yog‘ bilan kimyoviy tajriba uyda qilinmaydi.

Mashq
1
Yog‘ qanday moddalardan hosil bo‘lgan murakkab efir?
2
890 g tristearin sovunlanganda necha gramm glitserin (M = 92) hosil bo‘ladi (M(yog‘) = 890)?
3
884 g triolein to‘liq gidrogenlansa, necha gramm tristearin (M = 890) hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun o‘simlik moylari suyuq, hayvon yog‘lari esa qattiq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli10 % chegirma — rostmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →