Yog‘lar. Olinishi va xossalari
Yog‘lar — uch atomli spirt glitserinning yuqori yog‘ kislotalari bilan hosil qilgan murakkab efirlari. Hayvon yog‘lari asosan qattiq, ularda to‘yingan kislotalar (palmitin C₁₅H₃₁COOH, stearin C₁₇H₃₅COOH) bor; o‘simlik yog‘lari (moylar) suyuq, ularda to‘yinmagan kislotalar (olein C₁₇H₃₃COOH, linol C₁₇H₃₁COOH, linolen C₁₇H₂₉COOH) ko‘p, shuning uchun ular past haroratda suyuqlanadi. Yog‘lar suvda erimaydi, suvdan yengil, benzin kabi organik erituvchilarda eriydi; organizmda ular uglevodlarga nisbatan ikki baravardan ko‘proq energiya beradi. Gidrolizda yog‘ glitserin va yog‘ kislotalarga parchalanadi. Ishqor bilan gidrolizlanganda (sovunlanish) glitserin va yog‘ kislotalarning tuzi — sovun hosil bo‘ladi: tristearin + 3NaOH → C₃H₅(OH)₃ + 3C₁₇H₃₅COONa. Natriyli sovunlar qattiq, kaliyli sovunlar yumshoq yoki suyuq. Suyuq yog‘ni vodorod bilan Ni katalizatorida gidrogenlab qattiq yog‘ (margarin xomashyosi) olinadi: triolein + 3H₂ → tristearin. Sovunni uyda ishqor bilan tayyorlash xavfli: kuydiruvchi ishqor faqat o‘qituvchi nazoratida ishlatiladi.
Oziq-ovqat idishlaridagi «to‘yingan yog‘lar» va «o‘simlik moyi» yozuvlarini taqqoslang va qaysi biri qattiq, qaysi biri suyuq ekanini jadvalga yozing. Sovun yoki yog‘ bilan kimyoviy tajriba uyda qilinmaydi.