Yog‘lar. Olinishi va xossalari
Yog‘lar — uch atomli spirt glitserinning yuqori yog‘ kislotalari bilan hosil qilgan murakkab efirlari. Hayvon yog‘lari asosan qattiq, ularda to‘yingan kislotalar (palmitin C₁₅H₃₁COOH, stearin C₁₇H₃₅COOH) bor; o‘simlik yog‘lari (moylar) suyuq, ularda to‘yinmagan kislotalar (olein C₁₇H₃₃COOH, linol C₁₇H₃₁COOH, linolen C₁₇H₂₉COOH) ko‘p, shuning uchun ular past haroratda suyuqlanadi. Yog‘lar suvda erimaydi, suvdan yengil, benzin kabi organik erituvchilarda eriydi; organizmda ular uglevodlarga nisbatan ikki baravardan ko‘proq energiya beradi. Gidrolizda yog‘ glitserin va yog‘ kislotalarga parchalanadi. Ishqor bilan gidrolizlanganda (sovunlanish) glitserin va yog‘ kislotalarning tuzi — sovun hosil bo‘ladi: tristearin + 3NaOH → C₃H₅(OH)₃ + 3C₁₇H₃₅COONa. Natriyli sovunlar qattiq, kaliyli sovunlar yumshoq yoki suyuq. Suyuq yog‘ni vodorod bilan Ni katalizatorida gidrogenlab qattiq yog‘ (margarin xomashyosi) olinadi: triolein + 3H₂ → tristearin. Sovunni uyda ishqor bilan tayyorlash xavfli: kuydiruvchi ishqor faqat o‘qituvchi nazoratida ishlatiladi.
Yog‘li likopchani faqat suv bilan yuvsangiz, yog‘ tomchilari qoladi. Sovunda esa bir uchi suvni, ikkinchi uchi yog‘ni «sevadigan» molekulalar bor: ular yog‘ni mayda tomchilarga ajratib, suv bilan olib ketadi. Sovun esa yog‘ni ishqor bilan reaksiyaga kiritib olinadi, ya’ni saponifikatsiya.
Sovun zavodi ishchilari yog‘dan sovun tayyorlaydi, oshxona xodimlari idishlarni yog‘dan tozalaydi, shifokorlar va hamshiralar qo‘l yuvish qoidalarini o‘rgatadi.
Sovun bo‘lagi yoki suyuq sovun tarkibi ro‘yxatini (maktab rakovinasi yonida yoki do‘konda; faqat o‘qing) o‘qib, qaysi metall (natriy yoki kaliy kabi) nomi yozilganini toping va sovun qattiqmi yoki suyuqmi, yozib qo‘ying.
Oziq-ovqat idishlaridagi «to‘yingan yog‘lar» va «o‘simlik moyi» yozuvlarini taqqoslang va qaysi biri qattiq, qaysi biri suyuq ekanini jadvalga yozing. Sovun yoki yog‘ bilan kimyoviy tajriba uyda qilinmaydi.