Organik birikmalarning sinflanishi. Organik birikmalarga xos reaksiya turlari
Organik birikmalar tarkibiga ko‘ra uchta katta guruhga bo‘linadi: uglevodorodlar (faqat C va H), kislorodli birikmalar (C, H, O) va azotli birikmalar (C, H, N, ko‘pincha O ham). Uglevodorodlar C–C bog‘ turiga qarab to‘yingan (alkanlar, sikloalkanlar) va to‘yinmagan (alkenlar, alkadiyenlar, alkinlar, arenlar) bo‘ladi; zanjirga ko‘ra ochiq va yopiq zanjirli xillari bor. Sinfni funksional guruh belgilaydi: –OH spirtlar va fenollar, –CHO aldegidlar, >C=O ketonlar, –COOH karbon kislotalar, –NO₂ nitrobirikmalar, –NH₂ aminlar. Reaksiyalar uchta asosiy turga bo‘linadi: almashinish (atom yoki guruh almashadi, masalan CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl), birikish (qo‘shbog‘ uziladi, CH₂=CH₂ + Br₂ → CH₂Br–CH₂Br) va ajralish (kichik molekula chiqib ketadi, C₂H₅OH → CH₂=CH₂ + H₂O). Faqat organik moddalarga xos reaksiyalar — polimerlanish va polikondensatlanish.
| Guruh | Funksional guruh | Sinf |
|---|---|---|
| gidroksil | –OH | spirtlar |
| karbonil (uchida) | –CHO | aldegidlar |
| karbonil (o‘rtada) | >C=O | ketonlar |
| karboksil | –COOH | karbon kislotalar |
| amino | –NH₂ | aminlar |
| nitro | –NO₂ | nitrobirikmalar |
Limon, qatiq va sirka uchalasi nordon. Sababi bitta: ularning molekulalarida –COOH guruhi bor (limon, sut va sirka kislotalari). Kimyogar moddani guruhiga qarab, hali ko‘rmasdan turib uning xulq-atvorini taxmin qiladi.
Dorixonadagi farmatsevtlar va laboratoriya tahlilchilari moddalarni funksional guruhi bo‘yicha saralaydi, oziq-ovqat texnologlari nordonlikni nazorat qiladi, kimyo o‘qituvchilari yangi moddaning xossasini guruhdan oldindan aytib beradi.
Eslab, uchta nordon va uchta shirin taomni yozing, so‘ng nordonlari uchun ularning umumiy xususiyatini taxmin qiling (hech narsani tatib ko‘rish shart emas).
Oziq-ovqat, dori va maishiy kimyo idishlaridagi tarkib yozuvlaridan (faqat o‘qish uchun, hech narsani ochmasdan) uchta organik modda nomini yozib oling va ularning sinfini taxmin qiling.