ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Organik birikmalarning sinflanishi va reaksiya turlari

Darslar 4 · 1 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
4

Organik birikmalarning sinflanishi. Organik birikmalarga xos reaksiya turlari

Darslik: 15–20-betlar
MaqsadOrganik birikmalarni sinflarga ajratish, funksional guruhlarni tanish va reaksiya turlarini farqlash.
Yangi so‘zlar
funksional guruh · functional groupalmashinish reaksiyasi · substitution reactionbirikish reaksiyasi · addition reactionajralish reaksiyasi · elimination reaction
Tushuntirish

Organik birikmalar tarkibiga ko‘ra uchta katta guruhga bo‘linadi: uglevodorodlar (faqat C va H), kislorodli birikmalar (C, H, O) va azotli birikmalar (C, H, N, ko‘pincha O ham). Uglevodorodlar C–C bog‘ turiga qarab to‘yingan (alkanlar, sikloalkanlar) va to‘yinmagan (alkenlar, alkadiyenlar, alkinlar, arenlar) bo‘ladi; zanjirga ko‘ra ochiq va yopiq zanjirli xillari bor. Sinfni funksional guruh belgilaydi: –OH spirtlar va fenollar, –CHO aldegidlar, >C=O ketonlar, –COOH karbon kislotalar, –NO₂ nitrobirikmalar, –NH₂ aminlar. Reaksiyalar uchta asosiy turga bo‘linadi: almashinish (atom yoki guruh almashadi, masalan CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl), birikish (qo‘shbog‘ uziladi, CH₂=CH₂ + Br₂ → CH₂Br–CH₂Br) va ajralish (kichik molekula chiqib ketadi, C₂H₅OH → CH₂=CH₂ + H₂O). Faqat organik moddalarga xos reaksiyalar — polimerlanish va polikondensatlanish.

GuruhFunksional guruhSinf
gidroksil–OHspirtlar
karbonil (uchida)–CHOaldegidlar
karbonil (o‘rtada)>C=Oketonlar
karboksil–COOHkarbon kislotalar
amino–NH₂aminlar
nitro–NO₂nitrobirikmalar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Limon, qatiq va sirka uchalasi nordon. Sababi bitta: ularning molekulalarida –COOH guruhi bor (limon, sut va sirka kislotalari). Kimyogar moddani guruhiga qarab, hali ko‘rmasdan turib uning xulq-atvorini taxmin qiladi.

Kim ishlatadi

Dorixonadagi farmatsevtlar va laboratoriya tahlilchilari moddalarni funksional guruhi bo‘yicha saralaydi, oziq-ovqat texnologlari nordonlikni nazorat qiladi, kimyo o‘qituvchilari yangi moddaning xossasini guruhdan oldindan aytib beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Eslab, uchta nordon va uchta shirin taomni yozing, so‘ng nordonlari uchun ularning umumiy xususiyatini taxmin qiling (hech narsani tatib ko‘rish shart emas).

Namunalar
HHHHHOOHCCC
CH₃–CH₂–COOH da –COOH guruhi bor — bu karbon kislota (propan kislota). CH₃–CH₂–NH₂ da –NH₂ guruhi bor — amin (etilamin).
C6H6 + HNO3H₂SO₄, t°→C6H5NO2 + H2O
almashinish: benzoldagi H nitroguruhga almashadi
C₆H₆ + HNO₃ → C₆H₅NO₂ + H₂O (H₂SO₄, t) da benzoldagi H nitroguruhga almashgan — almashinish reaksiyasi. CH₂=CH–CH₃ + HBr → CH₃–CHBr–CH₃ esa birikish reaksiyasi.
Sinfda faoliyat

Oziq-ovqat, dori va maishiy kimyo idishlaridagi tarkib yozuvlaridan (faqat o‘qish uchun, hech narsani ochmasdan) uchta organik modda nomini yozib oling va ularning sinfini taxmin qiling.

Mashq
1
Tarkibida –CHO guruhi bor birikmalar qaysi sinfga kiradi?
2
CH₃–CH₂–OH → CH₂=CH₂ + H₂O qanday tipdagi reaksiya?
3
Etanol CH₃–CH₂–OH molekulasidagi σ-bog‘lar sonini toping (hammasi oddiy bog‘).
4
Nima uchun alkanlarni to‘yingan, alkenlarni to‘yinmagan uglevodorodlar deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«Shakarsiz» — uglevodsizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →