☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Organik kimyo tarixi va tuzilish nazariyasi

Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
2

Organik moddalarning tuzilish nazariyasi

Darslik: 7–10-betlar
MaqsadButlerovning kimyoviy tuzilish nazariyasi qoidalarini aytish va organik birikmalarda uglerodning oksidlanish darajasini hisoblash.
Yangi so‘zlar
kimyoviy tuzilish · chemical structurevalentlik · valenceoksidlanish darajasi · oxidation stateatomlarning o‘zaro ta’siri · mutual influence of atoms
Tushuntirish

A. M. Butlerov nazariyasiga ko‘ra molekuladagi atomlar o‘z valentliklariga mos ravishda ma’lum tartibda bog‘langan; bu tartib kimyoviy tuzilish deyiladi. Organik birikmalarda uglerod IV, kislorod II, azot III, vodorod I valentli bo‘ladi. Modda xossasi uning tarkibigagina emas, atomlarning qanday tartibda bog‘langaniga ham bog‘liq: C₂H₅OH (etanol) va CH₃–O–CH₃ (dimetil efir) formulasi C₂H₆O bo‘lsa-da, xossalari butunlay boshqacha. Molekuladagi atomlar va atomlar guruhlari bir-biriga ta’sir qiladi: –OH guruhi C₂H₅OH da neytral muhit, NaOH da kuchli asos, CH₃COOH da esa kislotalik beradi. Uglerodning valentligi doim IV, oksidlanish darajasi esa −4 dan +4 gacha o‘zgaradi: C–H bog‘ida elektron juft uglerod tomon siljiydi (uglerodning elektromanfiyligi 2,5, vodorodniki 2,1), C–C bog‘ida esa siljimaydi. Shu sababli metanda C −4, metanolda −2, metanalda 0, chumoli kislotada +2, CO₂ da +4 bo‘ladi.

Namunalar
Propan CH₃–CH₂–CH₃: chetki uglerodlar har biri 3 ta H bilan (−3), o‘rtadagisi 2 ta H bilan (−2). Yig‘indi −3 − 2 − 3 = −8.
Sirka kislota CH₃COOH: CH₃ da C −3; COOH da C ikkita bog‘ bilan O ga (=O, −OH) va bitta bog‘ bilan C ga bog‘langan: +2 + 1 + 0 = +3. Ikkala uglerod yig‘indisi −3 + 3 = 0.
Sinfda faoliyat

Plastilin va tish cho‘plari (yoki rangli qog‘oz va ip) bilan C₂H₆O formulasiga ega ikkita molekula modelini yasang: biri etanol, ikkinchisi dimetil efir. Har bir uglerodga to‘rtta, kislorodga ikkita bog‘ qo‘yilganini tekshiring. Tish cho‘plari bilan ishlashda ehtiyot bo‘ling, kattalar yordamida.

Mashq
1
Organik birikmalarda C, H va O atomlari qanday valentlik namoyon qiladi?
2
3 mol natriy etilat C₂H₅ONa tarkibida necha mol atom bor?
3
Etan CH₃–CH₃ tarkibidagi ikkala uglerod atomi oksidlanish darajalarining yig‘indisini toping.
4
Nima uchun C₂H₅OH, NaOH va CH₃COOH da –OH guruhi bo‘lsa ham, xossalari har xil?