ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Organik kimyo)

Organik kimyo tarixi va tuzilish nazariyasi

Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. Mutalibov, E. Murodov, S. Masharipov, H. Islomova. Organik kimyo, 10-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
2

Organik moddalarning tuzilish nazariyasi

Darslik: 7–10-betlar
MaqsadButlerovning kimyoviy tuzilish nazariyasi qoidalarini aytish va organik birikmalarda uglerodning oksidlanish darajasini hisoblash.
Yangi so‘zlar
kimyoviy tuzilish · chemical structurevalentlik · valenceoksidlanish darajasi · oxidation stateatomlarning o‘zaro ta’siri · mutual influence of atoms
Tushuntirish

A. M. Butlerov nazariyasiga ko‘ra molekuladagi atomlar o‘z valentliklariga mos ravishda ma’lum tartibda bog‘langan; bu tartib kimyoviy tuzilish deyiladi. Organik birikmalarda uglerod IV, kislorod II, azot III, vodorod I valentli bo‘ladi. Modda xossasi uning tarkibigagina emas, atomlarning qanday tartibda bog‘langaniga ham bog‘liq: C₂H₅OH (etanol) va CH₃–O–CH₃ (dimetil efir) formulasi C₂H₆O bo‘lsa-da, xossalari butunlay boshqacha. Molekuladagi atomlar va atomlar guruhlari bir-biriga ta’sir qiladi: –OH guruhi C₂H₅OH da neytral muhit, NaOH da kuchli asos, CH₃COOH da esa kislotalik beradi. Uglerodning valentligi doim IV, oksidlanish darajasi esa −4 dan +4 gacha o‘zgaradi: C–H bog‘ida elektron juft uglerod tomon siljiydi (uglerodning elektromanfiyligi 2,5, vodorodniki 2,1), C–C bog‘ida esa siljimaydi. Shu sababli metanda C −4, metanolda −2, metanalda 0, chumoli kislotada +2, CO₂ da +4 bo‘ladi.

HHHHHHCCO
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quruvchida 12 ta bir xil g‘isht bor. Ularni yotiq terib yo‘lka, tik terib ustun qilish mumkin: g‘isht bir xil, lekin ishlatilishi butunlay boshqa. Butlerov g‘oyasi ham shunday: atomlar bir xil bo‘lsa ham, ularning bog‘lanish tartibi moddaning xossasini belgilaydi.

Kim ishlatadi

Dori tuzuvchi kimyogarlar molekula shaklini o‘zgartirib samarali dori izlaydi, materialshunoslar plastmassa zanjirini qayta tuzib mustahkamroq material oladi, sud ekspertlari noma’lum moddani tuzilishi bo‘yicha aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab, kutubxona, bozor va avtobus bekatini bir marta har biriga borishning 3 xil tartibida yozib chiqing va qaysi tartib eng qisqa yo‘l ekanini taxmin qiling: joylar bir xil, tartib boshqa.

Namunalar
HHHHHHHHCCC
Propan CH₃–CH₂–CH₃: chetki uglerodlar har biri 3 ta H bilan (−3), o‘rtadagisi 2 ta H bilan (−2). Yig‘indi −3 − 2 − 3 = −8.
HHHOOHCC
Sirka kislota CH₃COOH: CH₃ da C −3; COOH da C ikkita bog‘ bilan O ga (=O, −OH) va bitta bog‘ bilan C ga bog‘langan: +2 + 1 + 0 = +3. Ikkala uglerod yig‘indisi −3 + 3 = 0.
Sinfda faoliyat

Plastilin va tish cho‘plari (yoki rangli qog‘oz va ip) bilan C₂H₆O formulasiga ega ikkita molekula modelini yasang: biri etanol, ikkinchisi dimetil efir. Har bir uglerodga to‘rtta, kislorodga ikkita bog‘ qo‘yilganini tekshiring. Tish cho‘plari bilan ishlashda ehtiyot bo‘ling, kattalar yordamida.

Mashq
1
Organik birikmalarda C, H va O atomlari qanday valentlik namoyon qiladi?
2
3 mol natriy etilat C₂H₅ONa tarkibida necha mol atom bor?
3
Etan CH₃–CH₃ tarkibidagi ikkala uglerod atomi oksidlanish darajalarining yig‘indisini toping.
4
Nima uchun C₂H₅OH, NaOH va CH₃COOH da –OH guruhi bo‘lsa ham, xossalari har xil?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFakt-chek klubi: birinchi da’voHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →