Organik moddalarning tuzilish nazariyasi
A. M. Butlerov nazariyasiga ko‘ra molekuladagi atomlar o‘z valentliklariga mos ravishda ma’lum tartibda bog‘langan; bu tartib kimyoviy tuzilish deyiladi. Organik birikmalarda uglerod IV, kislorod II, azot III, vodorod I valentli bo‘ladi. Modda xossasi uning tarkibigagina emas, atomlarning qanday tartibda bog‘langaniga ham bog‘liq: C₂H₅OH (etanol) va CH₃–O–CH₃ (dimetil efir) formulasi C₂H₆O bo‘lsa-da, xossalari butunlay boshqacha. Molekuladagi atomlar va atomlar guruhlari bir-biriga ta’sir qiladi: –OH guruhi C₂H₅OH da neytral muhit, NaOH da kuchli asos, CH₃COOH da esa kislotalik beradi. Uglerodning valentligi doim IV, oksidlanish darajasi esa −4 dan +4 gacha o‘zgaradi: C–H bog‘ida elektron juft uglerod tomon siljiydi (uglerodning elektromanfiyligi 2,5, vodorodniki 2,1), C–C bog‘ida esa siljimaydi. Shu sababli metanda C −4, metanolda −2, metanalda 0, chumoli kislotada +2, CO₂ da +4 bo‘ladi.
Quruvchida 12 ta bir xil g‘isht bor. Ularni yotiq terib yo‘lka, tik terib ustun qilish mumkin: g‘isht bir xil, lekin ishlatilishi butunlay boshqa. Butlerov g‘oyasi ham shunday: atomlar bir xil bo‘lsa ham, ularning bog‘lanish tartibi moddaning xossasini belgilaydi.
Dori tuzuvchi kimyogarlar molekula shaklini o‘zgartirib samarali dori izlaydi, materialshunoslar plastmassa zanjirini qayta tuzib mustahkamroq material oladi, sud ekspertlari noma’lum moddani tuzilishi bo‘yicha aniqlaydi.
Maktab, kutubxona, bozor va avtobus bekatini bir marta har biriga borishning 3 xil tartibida yozib chiqing va qaysi tartib eng qisqa yo‘l ekanini taxmin qiling: joylar bir xil, tartib boshqa.
Plastilin va tish cho‘plari (yoki rangli qog‘oz va ip) bilan C₂H₆O formulasiga ega ikkita molekula modelini yasang: biri etanol, ikkinchisi dimetil efir. Har bir uglerodga to‘rtta, kislorodga ikkita bog‘ qo‘yilganini tekshiring. Tish cho‘plari bilan ishlashda ehtiyot bo‘ling, kattalar yordamida.