Gravitatsion maydonda harakat
Yer yaqinida gorizontal otilgan jism qanchalik katta tezlik bilan otilsa, shunchalik uzoqqa tushadi; tezlik yetarli katta bo‘lganda uning pastga «tushishi» Yer sirtining egilishi bilan tenglashadi va jism Yer atrofida aylana bo‘ylab harakatga keladi – sun’iy yo‘ldosh. Yo‘ldosh uchun tortishish kuchi markazga intilma tezlanish beradi: mg = mυ²/R, shuning uchun Yer sirtiga yaqin orbitadagi tezlik υ₁ = √(gR) ≈ 7,9 km/s (R ≈ 6400 km, g ≈ 9,8 m/s²); bu birinchi kosmik tezlik. Shu tezlikda yo‘ldosh Yer atrofini ≈ 84 min da aylanadi. Balandligi h bo‘lgan orbitada tezlik υ = √(gR²/(R + h)) kichikroq, davr esa kattaroq. Davri 24 soat bo‘lgan geostatsionar orbita Yer markazidan ≈ 42 000 km masofada (sirtdan ≈ 36 000 km balandlikda), ekvator tekisligida joylashgan, yo‘ldosh Yerdan «qimirlamay» turadi. Yerdan butunlay uzoqlashish uchun ikkinchi kosmik tezlik ≈ 11,2 km/s, Quyosh sistemasidan chiqib ketish uchun uchinchi kosmik tezlik ≈ 16,7 km/s kerak. Yerning birinchi sun’iy yo‘ldoshi 1957-yil 4-oktabrda uchirilgan, inson birinchi bor 1961-yil 12-aprelda kosmosga chiqqan, odamlar Oyga 1969-yil 20-iyulda qo‘ngan.
Sinfda: karton va ip bilan kichik «Yer – yo‘ldosh» modelini yasang (qaychi bilan faqat o‘qituvchi yordamida, ehtiyotkorlik bilan ishlang). Ipning uchidagi yo‘ldosh sharchani Yer ustida sekin aylantirib, tezlik oshganda ip tarangligi qanday o‘zgarishini his qiling (tezlik markazga intilma kuchni belgilaydi). Aylantirayotganda atrofda hech kim turmasin.