ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Suyuqlik oqimi va Bernulli tenglamasi

Darslar 20 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
20

Suyuqlik va gazlar harakati, oqimning uzluksizlik teoremasi. Bernulli tenglamasi

Darslik: 68–70-betlar
MaqsadOqim uzluksizligi tenglamasini va Bernulli tenglamasini bilish hamda ularni quvurda oqayotgan suyuqlik masalalarida qo‘llash.
Yangi so‘zlar
laminar oqim · laminar flowturbulent oqim · turbulent flowoqimning uzluksizligi · continuity of flowstatik va dinamik bosim · static and dynamic pressure
Tushuntirish

Suyuqlik yoki gaz oqimi tekis, qatlam-qatlam bo‘lsa, u laminar oqim deyiladi; oqim tez bo‘lib, girdoblar (uyurmalar) hosil bo‘lsa, bu turbulent oqim. Siqilmas ideal suyuqlik kesim yuzi o‘zgaruvchan quvurda statsionar oqqanda har sekundda bir xil hajm o‘tadi, shuning uchun S₁υ₁ = S₂υ₂ (uzluksizlik tenglamasi): quvurning tor joyida tezlik katta, keng joyida kichik. Mexanik energiyaning saqlanish qonunidan Bernulli tenglamasi (1738-yil) kelib chiqadi: p + ρgh + ρυ²/2 = const. Bu yerda p – statik bosim, ρυ²/2 – dinamik bosim, ρgh – gidrostatik bosim. Gorizontal quvurda (h = const) p + ρυ²/2 = const, ya’ni tezlik katta joyda bosim kichik, tezlik kichik joyda bosim katta. Bernulli tenglamasi ideal (ishqalanishsiz, siqilmas) suyuqlik uchun to‘g‘ri; real suyuqlikda ishqalanish tufayli bosim oqim bo‘ylab yana kamayadi.

υ₁υ₂S₁S₂
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quvurning kesimi 2 sm² bo‘lib, suv 1 m/s tezlik bilan oqmoqda. Dush qopqog‘ida 0,02 sm² li 40 ta teshik bor, ya’ni jami 0,8 sm². Uzluksizlik tenglamasidan teshiklardan chiqish tezligi 2·1/0,8 = 2,5 m/s (bosim yo‘qotishlarini hisobga olmasak).

Kim ishlatadi

Santexniklar quvur kesimini oqim tezligiga moslaydi, shifokorlar torayib qolgan qon tomirida oqim tezlashishini hisobga oladi, sug‘orish muhandislari kanal kesimini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Jo‘mrakdan ingichka suv oqimini oqizib qarang: oqim pastga tushgan sari ingichkalashadi. Tushayotgan suv tezlashadi, shuning uchun uzluksizlik tenglamasiga ko‘ra kesim kichrayadi.

Namunalar
0,5 m/sυ₂S₁ = 12 sm²S₂ = 3 sm²
Quvurning keng qismi kesimi 12 sm², tor qismi 3 sm². Keng qismda suv 0,5 m/s tezlik bilan oqsa, S₁υ₁ = S₂υ₂ dan tor qismda υ₂ = 12·0,5/3 = 2 m/s.
1 m/s5 m/sS₁S₂
Gorizontal quvurda suv υ₁ = 1 m/s dan υ₂ = 5 m/s gacha tezlashadi (ρ = 1000 kg/m³). Bosimlar farqi p₁ – p₂ = ρ(υ₂² – υ₁²)/2 = 1000·(25 – 1)/2 = 12 000 Pa, ya’ni tor joyda bosim 12 kPa ga kichik.
Sinfda faoliyat

Maktab hovlisida, faqat o‘qituvchi bilan: suv shlangining uchini barmoq bilan biroz qisib, suv oqimi uzoqroqqa borishini kuzating va sababini uzluksizlik tenglamasi bilan tushuntiring. Elektr jihozlari yaqinida bajarmang.

Mashq
1
Oqim uzluksizligi tenglamasini yozing va ma’nosini ayting.
2
Quvur kesimi 20 sm² dan 5 sm² gacha torayadi. Keng qismda tezlik 0,4 m/s bo‘lsa, tor qismda necha m/s?
3
Gorizontal quvurda tezlik 2 m/s dan 6 m/s ga oshdi (ρ = 1000 kg/m³). Bosim necha Pa ga kamaydi?
4
Nima uchun daryoning tor joyida suv tezroq oqadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIkki varaq orasiga pufladikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →