ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Harakatni uzatish va gorizontal otilgan jism

Darslar 5–6 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
5

Aylanma va ilgarilanma harakatni o‘zaro uzatish

Darslik: 14–16-betlar
MaqsadAylanma harakatni friksion, tasmali va tishli uzatish usullarini va ularning formulalarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
friksion uzatish · friction drivetasmali uzatish · belt drivetishli uzatish · gear driveyetaklovchi g‘ildirak · driving wheel
Tushuntirish

Mashinalarda aylanma harakat bir g‘ildirakdan boshqasiga uzatiladi. Friksion uzatishda ikki g‘ildirak bir-biriga siqib qo‘yiladi va ishqalanish kuchi tufayli ikkinchisi teskari yo‘nalishda aylanadi; tasmali uzatishda g‘ildiraklar (shkivlar) tarang tasma bilan bog‘lanadi. Ikkala holda ham sirpanish bo‘lmaganda gardishlardagi chiziqli tezliklar teng: υ₁ = υ₂, ya’ni ω₁R₁ = ω₂R₂, bundan ω₁/ω₂ = ν₁/ν₂ = R₂/R₁: kichik g‘ildirak tezroq aylanadi. Tishli uzatishda vaqt birligida tishlashish nuqtasidan o‘tgan tishlar soni teng: N₁ν₁ = N₂ν₂, shuning uchun ν₁/ν₂ = N₂/N₁. Bir o‘qqa mahkamlangan g‘ildiraklarning burchak tezligi bir xil, chiziqli tezliklari esa radiuslariga proporsional. Tishli uzatish sirpanmaydi va katta quvvatni uzatadi, friksion usul faqat kichik quvvatga yaraydi. Tikuv mashinasi va dvigatelning krivoship-shatun mexanizmi aylanma harakatni ilgarilanma (borib-keluvchi) harakatga aylantiradi.

ω₁ ↻ω₂ ↺R₁R₂
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Devor soatida minut mili soat miliga qaraganda 12 marta tez aylanadi. Buni tishli g‘ildiraklar zanjiri beradi, soddalashtirib aytganda 12 tishli g‘ildirak 36 tishliga (3 : 1) va 10 tishli g‘ildirak 40 tishliga (4 : 1) ulanadi, jami 3 · 4 = 12 marta sekinlashadi.

Kim ishlatadi

Soat ustalari tishli g‘ildiraklarni aniq tanlaydi, avtomobil mexaniklari uzatmalar qutisini tuzatadi, mashina muhandislari tezlikni va burovchi momentni moslaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki xil kattalikdagi qopqoq yoki tangani chetlari yengil bosilgan holda parta ustiga qo‘ying va kattasini barmoq uchi bilan sekin aylantiring: sirpanmasa, kichigi qarama-qarshi tomonga va tezroq aylanishi kerak.

Namunalar
R₁ = 10 smR₂ = 30 sm
Yetaklovchi shkiv R₁ = 10 sm, yetaklanuvchisi R₂ = 30 sm, birinchisi minutiga 600 marta aylanadi. ν₂ = ν₁R₁/R₂ = 600·10/30 = 200 marta/min.
N₁ = 20N₂ = 60
Tishli g‘ildirak N₁ = 20 tish, sekundiga 15 marta aylanadi; u N₂ = 60 tishli g‘ildirak bilan tishlashgan. ν₂ = N₁ν₁/N₂ = 20·15/60 = 5 marta/s; ikkinchisi sekinroq, ammo kuchliroq burovchi ta’sir beradi.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi nazoratida: velosipedning pedal tishli g‘ildiragi va orqa g‘ildirak tishli g‘ildiragidagi tishlarni sanang va ularning nisbatini hisoblang (zanjirga qo‘l tekkizmang; velosiped tinch turishi kerak). Pedal bir marta aylanganda orqa g‘ildirak necha marta aylanishini bashorat qiling.

Mashq
1
Tasmali uzatishda ikkala shkiv gardishidagi qaysi kattalik teng?
2
Tishli g‘ildirak N₁ = 12 tish, ν₁ = 10 s⁻¹; u N₂ = 40 tishli g‘ildirak bilan tishlashgan. ν₂ necha s⁻¹?
3
Friksion g‘ildiraklar: R₁ = 6 sm, R₂ = 24 sm. ω₁ = 20 rad/s bo‘lsa, ω₂ necha rad/s?
4
Nima uchun tishli uzatishda katta g‘ildirak sekinroq aylanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYer tarixi bir sutka bo‘lsaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →