Energiya va ish. Energiyaning saqlanish qonuni. Jismning qiya tekislik bo‘ylab harakatlanishida bajarilgan ish
Energiya – turli harakat shakllari va o‘zaro ta’sirlarning miqdoriy o‘lchovi; birligi 1 J. Kuchning ko‘chishga skalyar ko‘paytmasi mexanik ish deyiladi: A = F·s·cosα, bunda α – kuch va ko‘chish orasidagi burchak. α < 90° bo‘lsa ish musbat, α > 90° bo‘lsa manfiy, α = 90° bo‘lsa nolga teng. Og‘irlik kuchining ishi yo‘lning shakliga emas, faqat balandliklar farqiga bog‘liq: A = mg(h₁ – h₂); bunday kuchlar potensial (konservativ) deyiladi, yopiq yo‘lda ularning ishi nol. Kinetik energiya Eₖ = mυ²/2, potensial energiya Eₚ = mgh, to‘la mexanik energiya E = Eₖ + Eₚ. Yopiq sistemada, faqat konservativ kuchlar ishlasa, E = const – mexanik energiyaning saqlanish qonuni; umuman esa energiya yo‘qolmaydi ham, yo‘qdan paydo ham bo‘lmaydi, faqat bir turdan boshqasiga o‘tadi. FIK η = Af/Aₜ·100%, bunda Af – foydali, Aₜ – to‘la ish; ishqalanish tufayli η < 100%. Qiya tekislik kuchdan yutuq beradi, lekin ishdan yutuq bermaydi («mexanikaning oltin qoidasi»). Uzunligi l, balandligi h qiya tekislikda m yukni bir tekis ko‘tarishda foydali ish mgh, to‘la ish mgh(1 + μ·ctgα) va η = 1/(1 + μ·ctgα).
Massasi (velosipedchi bilan) 70 kg bo‘lgan velosiped 30 m balandlikka ko‘tarilganda potensial energiyasi mgh = 70·10·30 = 21 000 J ortadi. Ishqalanishsiz pastga tushganda bu energiya kinetik energiyaga aylanib, tezlik √(2gh) = √600 ≈ 24,5 m/s bo‘lar edi; amalda ishqalanish va tormoz buni kamaytiradi.
Gidroelektrostansiya muhandislari suvning potensial energiyasidan elektr olishni hisoblaydi, velosipedchilar va murabbiylar tepalikda sarflanadigan energiyani baholaydi, kran haydovchilari yukni ko‘tarishga ketadigan ishni biladi.
Maktab sumkangiz massasini taxminan baholang va partaning balandligini chizg‘ich bilan o‘lchang. Sumkani polidan partaga ko‘tarishga ketadigan ishni A = mgh bilan hisoblang (faqat hisob, ko‘tarish shart emas).
Faqat o‘qituvchi bilan: sinfda qiya taxtadan yengil aravachani pastga tushirib, tushish balandligini o‘zgartiring va aravacha tezligi balandlikka qanday bog‘liq ekanini taxminlang (υ² ~ h). Aravacha yerga yoki oyoqqa tushmasligi uchun taxta oxiriga to‘siq qo‘ying.