Ish, energiya va saqlanish qonuni

Energiya – turli harakat shakllari va o‘zaro ta’sirlarning miqdoriy o‘lchovi; birligi 1 J. Kuchning ko‘chishga skalyar ko‘paytmasi mexanik ish deyiladi: A = F·s·cosα, bunda α – kuch va ko‘chish orasidagi burchak. α < 90° bo‘lsa ish musbat, α > 90° bo‘lsa manfiy, α = 90° bo‘lsa nolga teng. Og‘irlik kuchining ishi yo‘lning shakliga emas, faqat balandliklar farqiga bog‘liq: A = mg(h₁ – h₂); bunday kuchlar potensial (konservativ) deyiladi, yopiq yo‘lda ularning ishi nol. Kinetik energiya Eₖ = mυ²/2, potensial energiya Eₚ = mgh, to‘la mexanik energiya E = Eₖ + Eₚ. Yopiq sistemada, faqat konservativ kuchlar ishlasa, E = const – mexanik energiyaning saqlanish qonuni; umuman esa energiya yo‘qolmaydi ham, yo‘qdan paydo ham bo‘lmaydi, faqat bir turdan boshqasiga o‘tadi. FIK η = Af/Aₜ·100%, bunda Af – foydali, Aₜ – to‘la ish; ishqalanish tufayli η < 100%. Qiya tekislik kuchdan yutuq beradi, lekin ishdan yutuq bermaydi («mexanikaning oltin qoidasi»). Uzunligi l, balandligi h qiya tekislikda m yukni bir tekis ko‘tarishda foydali ish mgh, to‘la ish mgh(1 + μ·ctgα) va η = 1/(1 + μ·ctgα).