ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Ish, energiya va saqlanish qonuni

Darslar 14 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
14

Energiya va ish. Energiyaning saqlanish qonuni. Jismning qiya tekislik bo‘ylab harakatlanishida bajarilgan ish

Darslik: 47–50-betlar
MaqsadMexanik ish, kinetik va potensial energiya, mexanik energiyaning saqlanish qonuni va qiya tekislikdagi ishni hisoblash.
Yangi so‘zlar
mexanik ish · mechanical workto‘la mexanik energiya · total mechanical energykonservativ kuch · conservative forcefoydali ish koeffitsiyenti (FIK) · efficiency
Tushuntirish

Energiya – turli harakat shakllari va o‘zaro ta’sirlarning miqdoriy o‘lchovi; birligi 1 J. Kuchning ko‘chishga skalyar ko‘paytmasi mexanik ish deyiladi: A = F·s·cosα, bunda α – kuch va ko‘chish orasidagi burchak. α < 90° bo‘lsa ish musbat, α > 90° bo‘lsa manfiy, α = 90° bo‘lsa nolga teng. Og‘irlik kuchining ishi yo‘lning shakliga emas, faqat balandliklar farqiga bog‘liq: A = mg(h₁ – h₂); bunday kuchlar potensial (konservativ) deyiladi, yopiq yo‘lda ularning ishi nol. Kinetik energiya Eₖ = mυ²/2, potensial energiya Eₚ = mgh, to‘la mexanik energiya E = Eₖ + Eₚ. Yopiq sistemada, faqat konservativ kuchlar ishlasa, E = const – mexanik energiyaning saqlanish qonuni; umuman esa energiya yo‘qolmaydi ham, yo‘qdan paydo ham bo‘lmaydi, faqat bir turdan boshqasiga o‘tadi. FIK η = Af/Aₜ·100%, bunda Af – foydali, Aₜ – to‘la ish; ishqalanish tufayli η < 100%. Qiya tekislik kuchdan yutuq beradi, lekin ishdan yutuq bermaydi («mexanikaning oltin qoidasi»). Uzunligi l, balandligi h qiya tekislikda m yukni bir tekis ko‘tarishda foydali ish mgh, to‘la ish mgh(1 + μ·ctgα) va η = 1/(1 + μ·ctgα).

sFα
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Massasi (velosipedchi bilan) 70 kg bo‘lgan velosiped 30 m balandlikka ko‘tarilganda potensial energiyasi mgh = 70·10·30 = 21 000 J ortadi. Ishqalanishsiz pastga tushganda bu energiya kinetik energiyaga aylanib, tezlik √(2gh) = √600 ≈ 24,5 m/s bo‘lar edi; amalda ishqalanish va tormoz buni kamaytiradi.

Kim ishlatadi

Gidroelektrostansiya muhandislari suvning potensial energiyasidan elektr olishni hisoblaydi, velosipedchilar va murabbiylar tepalikda sarflanadigan energiyani baholaydi, kran haydovchilari yukni ko‘tarishga ketadigan ishni biladi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab sumkangiz massasini taxminan baholang va partaning balandligini chizg‘ich bilan o‘lchang. Sumkani polidan partaga ko‘tarishga ketadigan ishni A = mgh bilan hisoblang (faqat hisob, ko‘tarish shart emas).

Namunalar
4 m50 N60°
Kuch F = 50 N, ko‘chish s = 4 m, ular orasidagi burchak 60° (cos60° = 0,5): A = 50·4·0,5 = 100 J. Burchak 90° bo‘lsa, A = 0 (masalan, yukni gorizontal olib borganda og‘irlik kuchi ishlamaydi).
αh = 3 ml = 5 mABC
Massasi 10 kg yukni uzunligi 5 m, balandligi 3 m qiya tekislik bo‘ylab tortamiz (sinα = 0,6; cosα = 0,8; μ = 0,25; g = 10 m/s²). Tortish kuchi F = mg(sinα + μcosα) = 100·0,8 = 80 N; to‘la ish 80·5 = 400 J; foydali ish mgh = 100·3 = 300 J; η = 300/400 = 75 %.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi bilan: sinfda qiya taxtadan yengil aravachani pastga tushirib, tushish balandligini o‘zgartiring va aravacha tezligi balandlikka qanday bog‘liq ekanini taxminlang (υ² ~ h). Aravacha yerga yoki oyoqqa tushmasligi uchun taxta oxiriga to‘siq qo‘ying.

Mashq
1
Mexanik ish formulasi nima va burchak α nimani bildiradi?
2
F = 40 N kuch jismni o‘z yo‘nalishida s = 5 m ko‘chirdi. Ish necha J?
3
Tosh yerdan 20 m/s tezlik bilan tik yuqoriga otildi (g = 10 m/s²). Energiyaning saqlanishidan foydalanib maksimal balandlikni toping (m).
4
Dvigatel 1200 J energiya sarflab, 300 J foydali ish bajardi. FIK necha foiz?
5
Nima uchun FIK hech qachon 100% dan katta bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«Yarim mehnat» pandusiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →