ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Dinamika qonunlari

Darslar 9 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
9

Dinamika qonunlari

Darslik: 28–31-betlar
MaqsadNyutonning uchta qonunini ta’riflash va ularni oddiy dinamika masalalarida qo‘llash.
Yangi so‘zlar
inersial sanoq sistemasi · inertial reference framekuch · forceinert massa · inertial masso‘zaro ta’sir · interaction
Tushuntirish

Dinamika jism harakati o‘zgarishining sabablarini – boshqa jismlarning ta’siri, ya’ni kuchni – o‘rganadi. Nyutonning birinchi qonuni: shunday inersial sanoq sistemalari mavjudki, boshqa jismlar ta’sir qilmaganda (yoki ta’sirlar o‘zaro muvozanatlashganda) jism tinch yoki to‘g‘ri chiziqli tekis harakatda qoladi. Jismga ta’sir qiluvchi kuch va uning olgan tezlanishi proporsional, tezlanishning kattaligi jismning inertligini – inert massa m ni – tavsiflaydi: m = F/a. Ikkinchi qonun: a = F/m, ya’ni tezlanish natijaviy kuchga to‘g‘ri, massaga teskari proporsional va kuch yo‘nalishida bo‘ladi; kuch birligi 1 N = 1 kg·m/s². Uchinchi qonun: jismlar bir-biriga kattaligi teng, bir to‘g‘ri chiziq bo‘ylab qarama-qarshi yo‘nalgan kuchlar bilan ta’sir qiladi: F₁₂ = –F₂₁. Bu kuchlar turli jismlarga qo‘yilgani uchun bir-birini muvozanatlamaydi: har bir jism o‘z massasiga qarab tezlanish oladi. Qattiq jism aylanganda uning bo‘laklari erkin emas, shuning uchun birinchi qonun ularga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tatbiq etilmaydi.

ƒFormula
F = m · a
1 N = 1 kg·m/s²
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bog‘bon bo‘sh aravachani (20 kg) 40 N kuch bilan itarsa, u 40/20 = 2 m/s² tezlanish oladi. Aravaga 60 kg tosh solinsa, massa 80 kg bo‘ladi va xuddi shu kuch faqat 40/80 = 0,5 m/s² tezlanish beradi. Massa qanchalik katta bo‘lsa, harakatni o‘zgartirish shunchalik qiyin.

Kim ishlatadi

Transport muhandislari tormoz yo‘lini massa va kuchdan hisoblaydi, quruvchilar og‘ir yuklarni ko‘tarish uchun mos kuch tanlaydi, sport murabbiylari sportchining tezlashish qobiliyatini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bo‘sh sumkani va kitob solingan sumkani silliq pol bo‘ylab bir xil yengil turtki bilan yurgizing: og‘ir sumka kamroq tezlanishini va uni to‘xtatish ham qiyinligini sezing.

Namunalar
24 N
Natijaviy kuch 24 N, jism massasi 6 kg: a = F/m = 24/6 = 4 m/s². Massa ikki marta katta bo‘lsa (12 kg), tezlanish ikki marta kichik: 2 m/s².
60 kg40 kg120 N120 N
Muzda turgan ikki konkichi (60 kg va 40 kg) bir-birini itaradi. Birinchi 2 m/s² tezlanish oldi: F = 60·2 = 120 N. Uchinchi qonunga ko‘ra ikkinchiga ham 120 N ta’sir qildi: a₂ = 120/40 = 3 m/s², qarama-qarshi tomonga.
Sinfda faoliyat

Sinfda, o‘qituvchi bilan: ikki dinamometrni bir-biriga ilib, ikki o‘quvchi ularni sekin tortadi. Ikkala dinamometr ko‘rsatishini solishtiring, tortish kuchini o‘zgartirib takrorlang. Natija uchinchi qonunni qanday tasdiqlaydi? Dinamometrni to‘satdan qo‘yib yubormang.

Mashq
1
Nyutonning uchinchi qonuni nimani bildiradi?
2
Massasi 5 kg jismga 30 N natijaviy kuch ta’sir qiladi. Tezlanishi necha m/s²?
3
Bir xil kuch m₁ jismga 3 m/s², m₂ jismga 6 m/s² tezlanish beradi. m₁/m₂ nisbati nechaga teng?
4
Nima uchun uchinchi qonundagi ikki kuch bir-birini «yo‘qotmaydi» (muvozanatlamaydi)?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTog‘da har kilometrga 6 °C?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →