☰ Mundarija · Fizika

Ampermetr, voltmetr va manba o‘lchovlari

Darslar 39–40 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
39

Ampermetr va voltmetrning o‘lchash chegarasini oshirish

Darslik: 145–146-betlar
MaqsadGalvanometrdan ampermetr (shunt bilan) va voltmetr (qo‘shimcha qarshilik bilan) yasash hamda o‘lchash chegarasini oshirishni hisoblash.
Yangi so‘zlar
shunt · shuntqo‘shimcha qarshilik · series (multiplier) resistorgalvanometr · galvanometero‘lchash chegarasi · measuring range
Tushuntirish

Galvanometr juda kichik tok yoki kuchlanishni o‘lchaydi: ruxsat etilgan tok Ig, qarshiligi Rg, kuchlanish chegarasi Ug = Ig·Rg. Tok o‘lchash chegarasini n marta oshirish (I = nIg) uchun galvanometrga parallel kichik qarshilik – shunt ulanadi: kuchlanishlar teng, Ig·Rg = (I – Ig)·r, bundan r = Rg/(n – 1). Shunda galvanometrdan umumiy tokning 1/n qismi o‘tadi, ampermetr zanjirga ketma-ket ulanadi va uning qarshiligi juda kichik. Kuchlanish chegarasini n marta oshirish (U = nUg) uchun galvanometrga ketma-ket qo‘shimcha qarshilik ulanadi: U = Ig(Rg + r), bundan r = Rg(n – 1). Voltmetr o‘lchanayotgan qismga parallel ulanadi va uning qarshiligi juda katta bo‘lishi kerak. Ampermetrni parallel yoki voltmetrni ketma-ket ulash zanjirni buzadi va asbobni kuydirishi mumkin. Chegara n marta oshirilganda shkala bo‘linish bahosi ham n marta ortadi.

Namunalar
Rg = 100 Ω, Ig = 1 mA; 5 mA gacha o‘lchash kerak: n = 5, shunt r = Rg/(n – 1) = 100/4 = 25 Ω. Galvanometrdan 0,6 mA o‘tsa, zanjirdagi tok 0,6·5 = 3 mA.
Rg = 50 Ω, Ig = 2 mA (Ug = 0,1 V). 10 V gacha voltmetr uchun n = 100: r = Rg(n – 1) = 50·99 = 4950 Ω ketma-ket ulanadi; umumiy qarshilik 5000 Ω.
Sinfda faoliyat

Faqat hisob bilan: sizga berilgan Rg va Ig bo‘yicha 1 A gacha ampermetr va 5 V gacha voltmetr uchun shunt va qo‘shimcha qarshiliklarni hisoblang va sxemasini chizing. Haqiqiy asboblarni faqat o‘qituvchi bilan ulang.

Mashq
1
Ampermetrga shunt qanday ulanadi va qarshiligi qanday topiladi?
2
Rg = 90 Ω galvanometr chegarasi 10 marta oshirilishi kerak. Shunt necha Ω?
3
Rg = 200 Ω galvanometrni voltmetr chegarasi 6 marta oshishi uchun ketma-ket qo‘shimcha qarshilik necha Ω?
4
Nima uchun voltmetrning qarshiligi katta, ampermetrniki kichik bo‘lishi kerak?