ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Ampermetr, voltmetr va manba o‘lchovlari

Darslar 39–40 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
39

Ampermetr va voltmetrning o‘lchash chegarasini oshirish

Darslik: 145–146-betlar
MaqsadGalvanometrdan ampermetr (shunt bilan) va voltmetr (qo‘shimcha qarshilik bilan) yasash hamda o‘lchash chegarasini oshirishni hisoblash.
Yangi so‘zlar
shunt · shuntqo‘shimcha qarshilik · series (multiplier) resistorgalvanometr · galvanometero‘lchash chegarasi · measuring range
Tushuntirish

Galvanometr juda kichik tok yoki kuchlanishni o‘lchaydi: ruxsat etilgan tok Ig, qarshiligi Rg, kuchlanish chegarasi Ug = Ig·Rg. Tok o‘lchash chegarasini n marta oshirish (I = nIg) uchun galvanometrga parallel kichik qarshilik – shunt ulanadi: kuchlanishlar teng, Ig·Rg = (I – Ig)·r, bundan r = Rg/(n – 1). Shunda galvanometrdan umumiy tokning 1/n qismi o‘tadi, ampermetr zanjirga ketma-ket ulanadi va uning qarshiligi juda kichik. Kuchlanish chegarasini n marta oshirish (U = nUg) uchun galvanometrga ketma-ket qo‘shimcha qarshilik ulanadi: U = Ig(Rg + r), bundan r = Rg(n – 1). Voltmetr o‘lchanayotgan qismga parallel ulanadi va uning qarshiligi juda katta bo‘lishi kerak. Ampermetrni parallel yoki voltmetrni ketma-ket ulash zanjirni buzadi va asbobni kuydirishi mumkin. Chegara n marta oshirilganda shkala bo‘linish bahosi ham n marta ortadi.

GRgr+−
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Raqamli multimetrda 10 A li tok o‘lchash diapazonida galvanometr o‘rniga kichik qarshilikli shunt (masalan, 0,01 Ω) turadi. 10 A tok shuntdan o‘tganda uning uchlarida U = 10·0,01 = 0,1 V kuchlanish hosil bo‘ladi va asbob shu kichik kuchlanishni o‘lchab, tokni ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Elektrchilar va avtomexaniklar multimetr bilan nosozlikni qidiradi, laboratoriya texniklari asboblar diapazonini sozlaydi, elektronika ustalari kichik tok va kuchlanishlarni o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftarga lampochka, batareya, ampermetr va voltmetrdan iborat sxemani shartli belgilar bilan chizing. Tokning yo‘lini barmoq bilan kuzatib, ampermetr ketma-ket, voltmetr esa parallel ulanganini tekshiring.

Namunalar
G100 Ω25 Ω+−
Rg = 100 Ω, Ig = 1 mA; 5 mA gacha o‘lchash kerak: n = 5, shunt r = Rg/(n – 1) = 100/4 = 25 Ω. Galvanometrdan 0,6 mA o‘tsa, zanjirdagi tok 0,6·5 = 3 mA.
+−G50 Ω4950 Ω
Rg = 50 Ω, Ig = 2 mA (Ug = 0,1 V). 10 V gacha voltmetr uchun n = 100: r = Rg(n – 1) = 50·99 = 4950 Ω ketma-ket ulanadi; umumiy qarshilik 5000 Ω.
Sinfda faoliyat

Faqat hisob bilan: sizga berilgan Rg va Ig bo‘yicha 1 A gacha ampermetr va 5 V gacha voltmetr uchun shunt va qo‘shimcha qarshiliklarni hisoblang va sxemasini chizing. Haqiqiy asboblarni faqat o‘qituvchi bilan ulang.

Mashq
1
Ampermetrga shunt qanday ulanadi va qarshiligi qanday topiladi?
2
Rg = 90 Ω galvanometr chegarasi 10 marta oshirilishi kerak. Shunt necha Ω?
3
Rg = 200 Ω galvanometrni voltmetr chegarasi 6 marta oshishi uchun ketma-ket qo‘shimcha qarshilik necha Ω?
4
Nima uchun voltmetrning qarshiligi katta, ampermetrniki kichik bo‘lishi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliPiramida kesimi: yarmi emasmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →