ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi10-sinf · 8-hafta

Hech qachon tushmaydigan to‘p

🎯 Missiya: Yetarlicha tez otilgan to‘p Yerga hech qachon tushmaydimi?

Dushanba

AzizSinfimizda fan o‘qituvchisi aytdi: «Sun’iy yo‘ldosh Yerga tushmaydi, chunki u Yer atrofida doim tushib turadi. Tog‘ cho‘qqisidan to‘pni yetarlicha tez otsangiz, u hech qachon yerga tushmaydi». Shunday bo‘lishi mumkinmi? 🛰️
AnvarBu — Nyuton to‘pi tajribasi. Fizika darsida: Yer yaqinida gorizontal otilgan jism qancha tez bo‘lsa, shuncha uzoqqa tushadi.
ZarinaYetarlicha tezlikda jismning «tushishi» Yer sirtining egrilishiga teng bo‘ladi va u Yer atrofida aylana bo‘ylab ketadi — sun’iy yo‘ldosh.
MalikaYo‘ldosh uchun tortishish markazga intilma tezlanish beradi: mg = mv²/R, demak, v₁ = √(gR) ≈ 7,9 km/s — bu birinchi kosmik tezlik.
Da’vo: «yetarlicha tez otilgan jism Yerga hech qachon tushmaydi». Tekshiramiz: hisob, jadval va shartlar.
Fizika

Qulf 1: Aziz sinfidan savol

Topshiriq: Birinchi kosmik tezlik taxminan qancha?

🔑 Kalit: Yer yaqinida v₁ = √(gR) ≈ 7,9 km/s tezlikda otilgan jism yerga tushmay, Yer atrofida aylanadi (sun’iy yo‘ldosh).

AnvarMatematika: ildiz ostida noma’lumi bor tenglama — . √f(x) = g(x) ni kvadratga ko‘taramiz, lekin g(x) ≥ 0 shartini tekshiramiz.
ZarinaMisol: √(2x + 3) = x. Kvadrat: 2x + 3 = x², x² − 2x − 3 = 0, x = 3 yoki x = −1. x = −1 da o‘ng tomon manfiy: ildiz manfiy bo‘lmaydi, demak ortiqcha. x = 3: √9 = 3 ✓.
MalikaEndi yo‘ldosh: √(9,8 · R) = 7900 (m/s). Kvadrat: 9,8 R = 62 410 000, R = 6 368 367 m ≈ 6370 km. O‘ng tomon musbat, shart bajarildi.
JasurAjoyib: formuladan Yer radiusi chiqdi — darslikdagi 6400 km ga yaqin. Demak, formula ishlaydi.
Mana eng yaxshi tekshiruv: formulani teskari yo‘nalishda ishlatib, ma’lum son chiqarish.
Matematika

Qulf 2: Ildiz ostidagi noma’lum

Topshiriq: √(2x + 3) = x tenglamaning yaroqli ildizi qaysi?

🔑 Kalit: √(gR) = 7900 m/s tenglamadan Yer radiusi R ≈ 6370 km chiqdi — formula to‘g‘ri ishlaydi.

Seshanba

AnvarExcelda orbita tezligini hisobladim: v = SQRT(9,8 · R² / (R + h)). R = 6,4·10⁶ m B1 katakda. =SQRT(9,8*$B$1^2/($B$1+A3)).
ZarinaNatijalar: h = 0 — 7,92 km/s, davri 84,6 daqiqa; h = 400 km — 7,68 km/s, 92,7 daq; h = 1000 km — 7,37 km/s, 105,2 daq. Balandroq orbitada tezlik past, davr uzun.
Jasurh = 36 000 km: tezlik ≈ 3,08 km/s, davr ≈ 24 soat — geostatsionar orbita: yo‘ldosh bir nuqta ustida «qotib» turadi.
MalikaYer sirtidagi tortishish 9,8 m/s². 400 km da u 9,8 · (6400 : 6800)² ≈ 8,68 m/s², ya’ni deyarli 89 %! Tortishish «yo‘q» emas.
Sinf so‘rovi: 30 o‘quvchidan 18 tasi «kosmik bekatda tortishish yo‘q» degan. =COUNTIF(B2:B31;"ha") = 18, ya’ni 60 %. Ko‘pchilik fikri — dalil emas.
Informatika

Qulf 3: Orbita jadvali

Topshiriq: 400 km balandlikda tortishish yer sirtidagining taxminan necha foizi?

🔑 Kalit: 400 km balandlikda tortishish yer sirtidagining ≈ 89 % ini tashkil etadi: yo‘ldoshlar tortishishsiz emas, ular Yer atrofida tushib turadi.

ZarinaYo‘ldosh suratlari geografiyada asosiy vosita. Geografiya darsi: — tabiat va jamiyat tarkibiy qismlari o‘zaro ta’sirlashadigan hududiy tizim. 1963-yilda Sochava kiritgan.
AnvarGeotizimlar masshtabi bo‘yicha planetar, mintaqaviy va mahalliy (topologik). Ierarxiya: geografik qobiq — materik — mamlakat — zona — o‘lka — okrug — rayon — landshaft — mahalla — urochishe — fatsiya.
MalikaFatsiya — eng kichik geotizim, sharoiti bir xil. Inson ta’sirini birinchi bo‘lib fatsiyalar sezadi, chunki aloqalari eng nozik. Ta’sir to‘xtasa, fatsiya asta-sekin avvalgi holatiga qaytadi.
JasurYopiq geotizimga misol — geografik qobiq, ochiqqa — landshaft, u atrof bilan modda va energiya almashadi.
Kosmosdan ko‘rish — ulkan, lekin faqat yaqindan o‘lchab, kichik fatsiyani tekshirish mumkin. Fakt-chek ham ikkala masshtabda ishlaydi.
Geografiya (Amaliy geografiya)

Qulf 4: Yerga kosmosdan qarab

Topshiriq: Eng kichik geotizim qaysi?

AnvarKimyo darsi: sikloalkanlar — uglerod atomlari halqa hosil qilgan to‘yingan uglevodorodlar, formula CₙH₂ₙ (n ≥ 3).
ZarinaAlkandan ikki vodorod kam: propan C₃H₈ → siklopropan C₃H₆, pentan C₅H₁₂ → siklopentan C₅H₁₀, geksan C₆H₁₄ → sikloheksan C₆H₁₂.
MalikaNom: alkan nomi oldiga «siklo». Izomeriya siklobutandan boshlanadi: C₄H₈ ga siklobutan ham, metilsiklopropan ham to‘g‘ri keladi.
JasurSanoatda benzol vodorod bilan katalizatorda sikloheksanga aylanadi: C₆H₆ + 3H₂ → C₆H₁₂. Bu — faqat formula, o‘zimiz hech narsa sinamaymiz.
Halqa — yopiq yo‘l, orbita ham yopiq yo‘l. Ikkalasi ham «yopiq» deb nomlangan, lekin ma’nolari boshqa: nomlar aniq bo‘lishi kerak.
Kimyo (Organik kimyo)

Qulf 5: Halqa — yopiq yo‘l

Topshiriq: Siklopentanning formulasi qaysi?

Chorshanba

AzizKosmosda o‘simlik o‘stirsa bo‘ladimi? Kosmonavt nima yeydi?
ZarinaBiologiya darsi: oziqlanish turlari. Avtotroflar noorganik moddadan organik modda yasaydi, geterotroflar tayyor organik moddani iste’mol qiladi.
AnvarAvtotroflar energiya manbaiga ko‘ra fototroflar (yashil o‘simlik, sianobakteriya) va xemotroflar (nitrifikatsiya, temir, oltingugurt, vodorod bakteriyalari).
MalikaGeterotroflar — hayvonlar, zamburug‘lar, ko‘p bakteriyalar. Saprotroflar ovqatni tashqarida fermentlar bilan parchalab, tayyor mahsulotni so‘radi. Parazitlar esa xo‘jayin hisobiga yashaydi.
JasurGigiyena: qo‘llarni yuvish, yaxshi pishirilgan ovqat va toza suv parazitlardan saqlaydi.
Demak, kosmik issiqxonada o‘simlik — avtotrof, kosmonavt — geterotrof. Bu ham «tushib aylanish» kabi: hamma narsa o‘z qoidasi bilan ishlaydi.
Biologiya

Qulf 6: Kosmik issiqxona

Topshiriq: Qaysilar fototrof?

ZarinaOna tili darsi: . Funksional bo‘yoq — so‘zning uslubga mansubligi: «ravona bo‘lmoq» kitobiy, «ketmoq» betaraf.
AnvarHissiy-ta’sirchan bo‘yoq — so‘zlovchining munosabati: «jilmaymoq» betaraf yoki iliq, «irjaymoq» salbiy baho. Postlardagi «shok!», «dahshat!» — his-tuyg‘uni o‘stiradi, dalil emas.
MalikaRus tili darsi: qo‘shma so‘zlar — «теплоход», «ледокол», «землетрясение»; bog‘lovchi unli о yoki е. Qisqartmalar: «ГЭС» — ayol jinsi (станция), «МГУ» — erkak jinsi (университет).
Jasur«Пол-»: undoshdan oldin birga — «полчаса», unlidan oldin defis — «пол-яблока». Ot jinsi: «метро», «пальто» — o‘rta jins; «кофе» — erkak jinsi.
Postimizning so‘zlari esa betaraf va aniq bo‘lishi kerak: hisobotda emotsiya emas, raqam.
Ona tiliRus tili

Qulf 7: So‘zning bo‘yog‘i

Topshiriq: Какого рода слово «метро»?

ZarinaIngliz tili darsi: modal fe’llar. Can — hozirgi qobiliyat yoki ruxsat, could — o‘tgan qobiliyat: I could read at the age of five. Bitta aniq muvaffaqiyat uchun was able to.
AnvarMust — kuchli majburiyat, have to — tashqi qoida: Students have to wear a uniform. Mustn’t — taqiq, don’t have to — majburiyat yo‘q. May/might — ehtimol: A satellite might reach 8 km/s.
MalikaAdabiyotdan: Atoyi XV asrda Balxda tug‘ilgan, hayoti haqida ma’lumot kam. Darslikka ko‘ra, Mirzo Ulug‘bek saroyida xizmat qilgan, turkiy va fors tilida yozgan.
JasurDevoni to‘liq saqlanmagan: taxminan XVI asrda ko‘chirilgan, 260 g‘azalli qo‘lyozma Peterburgda saqlanadi. G‘azallari aruzning ramal bahrida, tili sodda — ko‘plari xalq qo‘shig‘iga aylangan.
Manba kam bo‘lganda ham biz nimani bilishimiz mumkinligini ayta olamiz — qancha bor, shuncha. Bu — halollik.
Ingliz tiliAdabiyot

Qulf 8: Mumkin yoki shart?

Topshiriq: She ___ finish the project in time (one particular success).

Payshanba

Sinf rahbariDavlat va huquq darsi: konstitutsiyaviy tuzum — Konstitutsiya va qonunlarga asoslangan jamiyat va davlat hayotining asosiy qoidalari tizimi; unda inson huquq va erkinliklari eng oliy qadriyat deb tan olinadi.
Anvar«Konstitutsiyaviy huquq» atamasi uch ma’noda: huquq tarmog‘i, huquqiy fan va o‘quv fani.
MalikaDin tarixi darsi: buddaviylik Shimoliy Hindistonda miloddan avvalgi VI–V asrlarda paydo bo‘lgan; an’anaviy sanalar taxminan 563–483 yillar, lekin ko‘p zamonaviy olimlar bu hayotni taxminan bir asr keyinroq deb hisoblaydi — sanalar taxminiy.
JasurMilodiy I–III asrlarda Janubiy O‘zbekiston Kushon imperiyasi tarkibida edi va buddaviylik keng tarqalgan. Termiz atrofida Qoratepa, Fayoztepa, Ayritom, Dalvarzintepa majmualari o‘rganilgan.
VII asr boshida xitoylik sayyoh Xuanszan Termizda taxminan o‘nta monastir va mingga yaqin rohib bor deb yozgan. Bu — manba, lekin raqam yozuvchining hisobi, arxeologiya esa uni tekshiradi.
Davlat va huquq asoslariDunyo dinlari tarixi

Qulf 9: Konstitutsiya va qadimiy yodgorliklar

Topshiriq: Konstitutsiyaviy tuzumda eng oliy qadriyat nima?

Juma

AnvarJahon tarixi: SSSR, 1918–1929. 1918-yil 3-martda Germaniya bilan Brest-Litovsk sulhi imzolandi. Fuqarolar urushi 1918–1922 yillarda davom etdi. 1921-yilda «harbiy kommunizm» o‘rniga Yangi iqtisodiy siyosat (NEP) kiritildi.
Zarina1922-yil 30-dekabrda to‘rtta respublika SSSRni tuzdi. 1924-yilda Markaziy Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish o‘tkazilib, O‘zbekiston SSR tashkil topdi.
MalikaO‘zbekiston tarixi: Xiva xoni 1917-yil 5-aprelda yosh xivaliklar manifestini imzoladi va islohotlarga rozi bo‘ldi. 1920-yil 1-fevralda Xiva olindi, 26–30-aprelda Xorazm xalq vakillarining birinchi qurultoyi XXSRni e’lon qildi.
Jasur1923-yil oktyabrda IV qurultoy respublikani XSSRga aylantirdi, u 1924-yil oxirida tugatildi.
Hisobotimizga ham qoida: har bir sana yoniga manba nomini yozamiz — hujjat, qurultoy, shartnoma.
Jahon tarixiO‘zbekiston tarixi

Qulf 10: Sanalar va hujjatlar

Topshiriq: SSSR qachon tuzilgan?

AnvarKalitlarni yig‘amiz. 🔑1: Yer yaqinida v₁ = √(gR) ≈ 7,9 km/s da jism yerga tushmay aylanadi. 🔑2: irratsional tenglamadan R ≈ 6370 km chiqdi — formula ishlaydi. 🔑3: 400 km da tortishish ≈ 89 %: yo‘ldosh tortishishsiz emas, tushib aylanadi.
MalikaShart: havo qarshiligi yo‘q. Haqiqiy tog‘ cho‘qqisida havo tezlikni so‘ndiradi, shuning uchun yo‘ldoshlar havosiz balandlikka raketa bilan chiqariladi.
ZarinaDemak, da’vo — «ideal sharoitda» to‘g‘ri. Darslik ham aynan shunday aytadi. Ideallashtirish ayb emas, lekin shartni yozish kerak.
JasurBirinchi sun’iy yo‘ldosh 1957-yil 4-oktabrda uchirilgan, inson kosmosga 1961-yil 12-aprelda chiqqan — bu sanalar darslikda.
Hukm — TO‘G‘RI («havo qarshiligisiz» sharti bilan). Hal qiluvchi kalitlar — 1 va 3.
FizikaInformatika

Qulf 11: Hukm: to‘g‘ri

Topshiriq: Hukmni qaysi ikki kalit hal qildi?

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 14 ta fanni birlashtirdi.

MatematikaOna tiliIngliz tiliInformatikaAdabiyotBiologiyaDavlat va huquq asoslariDunyo dinlari tarixiFizikaGeografiya (Amaliy geografiya)Jahon tarixiKimyo (Organik kimyo)O‘zbekiston tarixiRus tili

0 / 14 yulduz

Jamoa hisoboti

Yuqori tezlikda otilgan jism yerga tushmaydimi? Hukm: TO‘G‘RI

Da’vo: «Yetarlicha tez otilgan jism Yerga tushmay, uning atrofida aylanadi». Hukm: TO‘G‘RI (havo qarshiligisiz). Dalillar: 1) v₁ = √(gR) ≈ 7,9 km/s; irratsional tenglamadan R ≈ 6370 km chiqdi; 2) 400 km balandlikda tortishish ≈ 89 %: yo‘ldosh tortishishsiz emas, tushib aylanadi; 3) orbita davri: Yer yaqinida ≈ 84–85 daqiqa, 400 km da ≈ 93 daqiqa. Shart: havo qarshiligi yo‘q. O‘quvchilar nima qilishi mumkin: «kosmosda tortishish yo‘q» deganni formulalar bilan tekshirsin.

— 10-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. Yer yaqinida v₁ = √(gR) ≈ 7,9 km/s tezlikda otilgan jism yerga tushmay, Yer atrofida aylanadi (sun’iy yo‘ldosh).
  2. √(gR) = 7900 m/s tenglamadan Yer radiusi R ≈ 6370 km chiqdi — formula to‘g‘ri ishlaydi.
  3. 400 km balandlikda tortishish yer sirtidagining ≈ 89 % ini tashkil etadi: yo‘ldoshlar tortishishsiz emas, ular Yer atrofida tushib turadi.

Yulduzli savollar

  1. Geostatsionar orbitada yo‘ldoshning davri qancha?

  2. Ko‘pchilik 30 kishidan 18 tasi, ya’ni necha foiz?

  3. O‘ylab ko‘r: agar havo qarshiligi hisobga olinsa, tog‘ cho‘qqisidan otilgan to‘p haqida hukm qanday bo‘lardi?

Hikoyadagi darslar