ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tok kuchi, tok zichligi va tok ta’sirlari

Darslar 36 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
36

Tok kuchi va tok zichligi. Elektr tokining ta’sirlari

Darslik: 136–137-betlar
MaqsadTok kuchi, tok zichligi va elektr tokining ta’sirlarini tushuntirish; I = q/t, j = I/S, I = neSυ formulalarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
tok kuchi · currenttok zichligi · current densitytartibli harakat tezligi · drift speedtokning magnit ta’siri · magnetic effect of current
Tushuntirish

O‘tkazgichning ko‘ndalang kesimidan istalgan teng vaqtlarda teng zaryad o‘tsa, tok o‘zgarmas deyiladi. Tok kuchi I = q/t, birligi 1 A = 1 C/s. Tok zichligi j = I/S – tok kuchining tokka tik kesim yuziga nisbati (birligi A/m² yoki A/mm²); u vektor, yo‘nalishi musbat zaryadlar harakati yo‘nalishi bilan bir xil. Zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi n, zaryadi e, tartibli harakat o‘rtacha tezligi υ bo‘lsa, I = neSυ va j = neυ. Metallarda υ juda kichik (millimetrning ulushlari/s), tok esa maydon bilan deyarli yorug‘lik tezligida tarqaladi. Tokning ta’sirlari: issiqlik (o‘tkazgich qiziydi; metallarda doim bor), kimyoviy (elektrolitlarda moddalar ajraladi; metallarda yo‘q), magnit (tok atrofida magnit maydon – X. Ersted, 1820; A. Amper tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’sirini ochgan). Tok zichligi o‘tkazgichning yuklanganligini ko‘rsatadi: juda katta bo‘lsa sim qizib ketadi va yong‘in xavfi tug‘iladi, shuning uchun sim kesimi tokka mos tanlanadi.

I−−−−−elektronlarS
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Elektr samokat motori 20 A tok iste’mol qiladi. 15 minutda (900 s) o‘tkazgichdan q = It = 20·900 = 18 000 C zaryad o‘tadi. Simning kesimi 4 mm² bo‘lsa, tok zichligi j = 20/4 = 5 A/mm²; tok zichligi juda katta bo‘lsa, sim qiziydi, shuning uchun sim kesimi tokka mos tanlanadi.

Kim ishlatadi

Elektr ustalari simni tokka qarab tanlaydi, avtomobil elektrchilari quvvatli iste’molchilar uchun yo‘g‘on kabel qo‘yadi, elektrokimyogarlar zaryad miqdorini tok va vaqtdan hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozda ingichka zaryadlash simi 2 A tok o‘tkazadi deb tasavvur qiling. Bir daqiqada qancha kulon zaryad o‘tishini (q = It) va sim kesimi 0,5 mm² bo‘lsa, tok zichligini hisoblang. Natijani yuqoridagi 5 A/mm² bilan solishtiring.

Namunalar
Kesimdan 40 s da 120 C zaryad o‘tdi: I = q/t = 120/40 = 3 A. Sim kesimi 2 mm² bo‘lsa, j = I/S = 3/2 = 1,5 A/mm².
Mis simda I = 2 A, S = 1 mm² = 10⁻⁶ m², n = 8,5·10²⁸ m⁻³, e = 1,6·10⁻¹⁹ C: υ = I/(neS) = 2/(8,5·10²⁸·1,6·10⁻¹⁹·10⁻⁶) ≈ 1,5·10⁻⁴ m/s ≈ 0,15 mm/s – juda sekin.
Sinfda faoliyat

Faqat hisob bilan va kattalar nazoratida: uydagi bitta asbobning tok kuchi (shilda yozilgan quvvat P va kuchlanish 220 V dan I = P/U) ni hisoblab, sim kesimiga mosligini muhokama qiling. Rozetka va simlarga tegmang.

Mashq
1
Tok kuchi va tok zichligi ta’rifini formula bilan yozing.
2
Kesimdan 5 s da 30 C zaryad o‘tdi. Tok kuchi necha A?
3
I = 10 A, S = 2,5 mm². Tok zichligi necha A/mm²?
4
Nima uchun elektr toki tezligi yorug‘likdek, lekin elektronlar sekin siljiydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli10 % chegirma — rostmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →