☰ Mundarija · Fizika

Tok kuchi, tok zichligi va tok ta’sirlari

Darslar 36 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
36

Tok kuchi va tok zichligi. Elektr tokining ta’sirlari

Darslik: 136–137-betlar
MaqsadTok kuchi, tok zichligi va elektr tokining ta’sirlarini tushuntirish; I = q/t, j = I/S, I = neSυ formulalarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
tok kuchi · currenttok zichligi · current densitytartibli harakat tezligi · drift speedtokning magnit ta’siri · magnetic effect of current
Tushuntirish

O‘tkazgichning ko‘ndalang kesimidan istalgan teng vaqtlarda teng zaryad o‘tsa, tok o‘zgarmas deyiladi. Tok kuchi I = q/t, birligi 1 A = 1 C/s. Tok zichligi j = I/S – tok kuchining tokka tik kesim yuziga nisbati (birligi A/m² yoki A/mm²); u vektor, yo‘nalishi musbat zaryadlar harakati yo‘nalishi bilan bir xil. Zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi n, zaryadi e, tartibli harakat o‘rtacha tezligi υ bo‘lsa, I = neSυ va j = neυ. Metallarda υ juda kichik (millimetrning ulushlari/s), tok esa maydon bilan deyarli yorug‘lik tezligida tarqaladi. Tokning ta’sirlari: issiqlik (o‘tkazgich qiziydi; metallarda doim bor), kimyoviy (elektrolitlarda moddalar ajraladi; metallarda yo‘q), magnit (tok atrofida magnit maydon – X. Ersted, 1820; A. Amper tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’sirini ochgan). Tok zichligi o‘tkazgichning yuklanganligini ko‘rsatadi: juda katta bo‘lsa sim qizib ketadi va yong‘in xavfi tug‘iladi, shuning uchun sim kesimi tokka mos tanlanadi.

Namunalar
Kesimdan 40 s da 120 C zaryad o‘tdi: I = q/t = 120/40 = 3 A. Sim kesimi 2 mm² bo‘lsa, j = I/S = 3/2 = 1,5 A/mm².
Mis simda I = 2 A, S = 1 mm² = 10⁻⁶ m², n = 8,5·10²⁸ m⁻³, e = 1,6·10⁻¹⁹ C: υ = I/(neS) = 2/(8,5·10²⁸·1,6·10⁻¹⁹·10⁻⁶) ≈ 1,5·10⁻⁴ m/s ≈ 0,15 mm/s – juda sekin.
Sinfda faoliyat

Faqat hisob bilan va kattalar nazoratida: uydagi bitta asbobning tok kuchi (shilda yozilgan quvvat P va kuchlanish 220 V dan I = P/U) ni hisoblab, sim kesimiga mosligini muhokama qiling. Rozetka va simlarga tegmang.

Mashq
1
Tok kuchi va tok zichligi ta’rifini formula bilan yozing.
2
Kesimdan 5 s da 30 C zaryad o‘tdi. Tok kuchi necha A?
3
I = 10 A, S = 2,5 mm². Tok zichligi necha A/mm²?
4
Nima uchun elektr toki tezligi yorug‘likdek, lekin elektronlar sekin siljiydi?