Tok kuchi va tok zichligi. Elektr tokining ta’sirlari
O‘tkazgichning ko‘ndalang kesimidan istalgan teng vaqtlarda teng zaryad o‘tsa, tok o‘zgarmas deyiladi. Tok kuchi I = q/t, birligi 1 A = 1 C/s. Tok zichligi j = I/S – tok kuchining tokka tik kesim yuziga nisbati (birligi A/m² yoki A/mm²); u vektor, yo‘nalishi musbat zaryadlar harakati yo‘nalishi bilan bir xil. Zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi n, zaryadi e, tartibli harakat o‘rtacha tezligi υ bo‘lsa, I = neSυ va j = neυ. Metallarda υ juda kichik (millimetrning ulushlari/s), tok esa maydon bilan deyarli yorug‘lik tezligida tarqaladi. Tokning ta’sirlari: issiqlik (o‘tkazgich qiziydi; metallarda doim bor), kimyoviy (elektrolitlarda moddalar ajraladi; metallarda yo‘q), magnit (tok atrofida magnit maydon – X. Ersted, 1820; A. Amper tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’sirini ochgan). Tok zichligi o‘tkazgichning yuklanganligini ko‘rsatadi: juda katta bo‘lsa sim qizib ketadi va yong‘in xavfi tug‘iladi, shuning uchun sim kesimi tokka mos tanlanadi.
Elektr samokat motori 20 A tok iste’mol qiladi. 15 minutda (900 s) o‘tkazgichdan q = It = 20·900 = 18 000 C zaryad o‘tadi. Simning kesimi 4 mm² bo‘lsa, tok zichligi j = 20/4 = 5 A/mm²; tok zichligi juda katta bo‘lsa, sim qiziydi, shuning uchun sim kesimi tokka mos tanlanadi.
Elektr ustalari simni tokka qarab tanlaydi, avtomobil elektrchilari quvvatli iste’molchilar uchun yo‘g‘on kabel qo‘yadi, elektrokimyogarlar zaryad miqdorini tok va vaqtdan hisoblaydi.
Qog‘ozda ingichka zaryadlash simi 2 A tok o‘tkazadi deb tasavvur qiling. Bir daqiqada qancha kulon zaryad o‘tishini (q = It) va sim kesimi 0,5 mm² bo‘lsa, tok zichligini hisoblang. Natijani yuqoridagi 5 A/mm² bilan solishtiring.
Faqat hisob bilan va kattalar nazoratida: uydagi bitta asbobning tok kuchi (shilda yozilgan quvvat P va kuchlanish 220 V dan I = P/U) ni hisoblab, sim kesimiga mosligini muhokama qiling. Rozetka va simlarga tegmang.