ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Jismlarning muvozanati

Darslar 17 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
17

Jismlarning muvozanatda bo‘lish shartlari

Darslik: 59–61-betlar
MaqsadAylanish o‘qiga ega bo‘lmagan jismning muvozanat shartini, muvozanat turlarini va turg‘unlik shartlarini bilish.
Yangi so‘zlar
muvozanat · equilibriummassa markazi · centre of massturg‘un muvozanat · stable equilibriumfarqsiz muvozanat · neutral equilibrium
Tushuntirish

Statika – jismlarning muvozanat shartlarini o‘rganadi. Aylanish o‘qiga ega bo‘lmagan jism yoki jismlar sistemasi muvozanatda bo‘lishi uchun unga ta’sir qiluvchi barcha kuchlarning vektor yig‘indisi nolga teng bo‘lishi kerak: F₁ + F₂ + … + Fₙ = 0; koordinata o‘qlarida ΣFₓ = 0 va ΣFᵧ = 0. Kuchlar jismning massa markaziga (barcha massa mujassamlashgan deb hisoblanadigan nuqtaga) qo‘yilgan deb qaraladi. Muvozanat uch xil bo‘ladi. Turg‘un: jism chetga burilganda natijaviy kuch uni dastlabki holatiga qaytaradi (chuqur idish tubidagi shar). Turg‘unmas: chetga burilganda kuch uni muvozanat holatidan uzoqlashtiradi (qavariq sirt ustidagi shar). Farqsiz: siljitilganda ham muvozanat saqlanadi (gorizontal stoldagi shar). Jismning turg‘unligi uning og‘irligiga, tayanch yuzasining kattaligiga va massa markazi balandligiga bog‘liq: massa markazidan o‘tgan vertikal tayanch yuzasidan tashqariga chiqsa, jism ag‘dariladi. Shuning uchun keng tayanchli va massa markazi past jism turg‘unroq bo‘ladi.

turg‘unturg‘unmasfarqsiz
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Balandligi 1,8 m va chuqurligi 0,3 m bo‘lgan, kitob bilan to‘lgan javonning massa markazi taxminan 0,9 m balandlikda turadi. Vertikal chiziq tayanch chetidan chiqishi uchun uni tan(θ) = 0,15/0,9 ≈ 0,17, ya’ni taxminan 9–10° ga og‘dirish kifoya. Shuning uchun baland javonlar devorga mahkamlanadi.

Kim ishlatadi

Mebel loyihalovchilari mebelning ag‘darilib ketmasligini hisoblaydi, yuk mashinasi haydovchilari yukni past va markazga joylaydi, minora va ko‘priklar konstruktorlari massa markazining balandligini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitobni parta chetidan sekin suring va u ag‘darilib ketguncha qanchalik chiqib turishi mumkinligini toping. Kitob massa markazi parta chetiga yetganda ag‘dariladi — bu taxminan uzunligining yarmi bo‘ladi. Kitob oyog‘ingizga tushmasligi uchun uni ushlab turing.

Namunalar
TTmgm
Massasi 8 kg lampa ikkita arqonda osilgan, har bir arqon vertikal bilan 37° burchak hosil qiladi (cos37° ≈ 0,8; g = 10 m/s²). Vertikal bo‘yicha: 2T·cos37° = mg, T = 80/(2·0,8) = 50 N; gorizontal bo‘yicha ikki arqon tarangliklarining tashkil etuvchilari bir-birini yo‘qotadi.
αmgNF
Qiya tekislikda (α = 37°, sin = 0,6; cos = 0,8) 5 kg brusok tinch turibdi. Tekislik bo‘ylab tinchlikdagi ishqalanish kuchi F = mg sinα = 50·0,6 = 30 N; tekislikka tik reaksiya kuchi N = mg cosα = 50·0,8 = 40 N.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi bilan: stol ustida turli shakldagi (yupqa quti, kub, bo‘sh plastik idish) jismlarni asta-sekin qiyalatib, qaysi burchakda ag‘darilishini aniqlang. Massa markazi balandligi va tayanch kengligi nima rol o‘ynashini muhokama qiling. Shisha buyumlardan foydalanmang.

Mashq
1
Aylanish o‘qiga ega bo‘lmagan jismning muvozanat sharti qanday?
2
10 kg lampa ikkita vertikal, bir xil arqonda osilgan (g = 10 m/s²). Har bir arqonning tarangligi necha N?
3
30 N sharqqa va 40 N shimolga yo‘nalgan kuchlar jismga ta’sir qiladi. Uni muvozanatlash uchun uchinchi kuch moduli necha N?
4
Qaysi muvozanat turi: chuqur kosa tubidagi shar, qavariq sirt tepasidagi shar, tekis stol ustidagi shar?
5
Nima uchun baland va tor idish ensiz poydevorli bo‘lsa, ag‘darilib ketish ehtimoli katta?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOg‘ir kitoblar tepaga qo‘yilsinmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →