Jismlarning muvozanatda bo‘lish shartlari
Statika – jismlarning muvozanat shartlarini o‘rganadi. Aylanish o‘qiga ega bo‘lmagan jism yoki jismlar sistemasi muvozanatda bo‘lishi uchun unga ta’sir qiluvchi barcha kuchlarning vektor yig‘indisi nolga teng bo‘lishi kerak: F₁ + F₂ + … + Fₙ = 0; koordinata o‘qlarida ΣFₓ = 0 va ΣFᵧ = 0. Kuchlar jismning massa markaziga (barcha massa mujassamlashgan deb hisoblanadigan nuqtaga) qo‘yilgan deb qaraladi. Muvozanat uch xil bo‘ladi. Turg‘un: jism chetga burilganda natijaviy kuch uni dastlabki holatiga qaytaradi (chuqur idish tubidagi shar). Turg‘unmas: chetga burilganda kuch uni muvozanat holatidan uzoqlashtiradi (qavariq sirt ustidagi shar). Farqsiz: siljitilganda ham muvozanat saqlanadi (gorizontal stoldagi shar). Jismning turg‘unligi uning og‘irligiga, tayanch yuzasining kattaligiga va massa markazi balandligiga bog‘liq: massa markazidan o‘tgan vertikal tayanch yuzasidan tashqariga chiqsa, jism ag‘dariladi. Shuning uchun keng tayanchli va massa markazi past jism turg‘unroq bo‘ladi.
Balandligi 1,8 m va chuqurligi 0,3 m bo‘lgan, kitob bilan to‘lgan javonning massa markazi taxminan 0,9 m balandlikda turadi. Vertikal chiziq tayanch chetidan chiqishi uchun uni tan(θ) = 0,15/0,9 ≈ 0,17, ya’ni taxminan 9–10° ga og‘dirish kifoya. Shuning uchun baland javonlar devorga mahkamlanadi.
Mebel loyihalovchilari mebelning ag‘darilib ketmasligini hisoblaydi, yuk mashinasi haydovchilari yukni past va markazga joylaydi, minora va ko‘priklar konstruktorlari massa markazining balandligini nazorat qiladi.
Kitobni parta chetidan sekin suring va u ag‘darilib ketguncha qanchalik chiqib turishi mumkinligini toping. Kitob massa markazi parta chetiga yetganda ag‘dariladi — bu taxminan uzunligining yarmi bo‘ladi. Kitob oyog‘ingizga tushmasligi uchun uni ushlab turing.
Faqat o‘qituvchi bilan: stol ustida turli shakldagi (yupqa quti, kub, bo‘sh plastik idish) jismlarni asta-sekin qiyalatib, qaysi burchakda ag‘darilishini aniqlang. Massa markazi balandligi va tayanch kengligi nima rol o‘ynashini muhokama qiling. Shisha buyumlardan foydalanmang.