Yarimo‘tkazgichlarda xususiy o‘tkazuvchanlik. Aralashmali o‘tkazuvchanlik
Yarimo‘tkazgichlar (kremniy, germaniy, selen, tellur) o‘tkazuvchanligi bo‘yicha metall va dielektrik oralig‘ida turadi. Metallardan farqli, qizdirilganda va yorug‘lik tushganda ularning solishtirma qarshiligi kamayadi; juda past temperaturada ular dielektrik kabi bo‘ladi. Toza kremniy kristalida har bir atom qo‘shni atomlar bilan to‘rtta valent elektron orqali kovalent bog‘lanadi. Qizdirilganda ayrim bog‘lanishlar uziladi: elektron erkin bo‘ladi (elektron o‘tkazuvchanlik, n-tur), uning o‘rnida musbat zaryadli kovak qoladi; qo‘shni elektron kovakni to‘ldirib, kovakni siljitadi (kovakli o‘tkazuvchanlik, p-tur). Toza (aralashmasiz) yarimo‘tkazgichda elektronlar va kovaklar soni teng – xususiy o‘tkazuvchanlik, u kichik. Aralashma o‘tkazuvchanlikni keskin oshiradi. Besh valentli atom (mishyak, fosfor) – donor: bitta qo‘shimcha erkin elektron beradi, asosiy tashuvchilar elektronlar – n-tur. Uch valentli atom (indiy, bor, galliy) – akseptor: bitta bog‘lanish to‘lmay qoladi, ya’ni kovak hosil bo‘ladi, asosiy tashuvchilar kovaklar – p-tur. Asosiy bo‘lmagan tashuvchilar n-turda kovaklar, p-turda elektronlar.
| Material | Qizdirilganda qarshilik |
|---|---|
| metall | ortadi |
| yarimo‘tkazgich | kamayadi |
Tomdagi quyosh panelida kremniy p–n o‘tish yorug‘lik ta’sirida elektron va kovaklar juftini hosil qiladi va ular tok beradi. Zamonaviy panelning FIK i taxminan 18 % bo‘lsa, to‘liq quyosh nurida (1000 Vt/m²) 1 m² dan taxminan 0,18·1000 = 180 Vt quvvat olinadi.
Quyosh panellarini o‘rnatuvchilar tom yuzasiga mos panel sonini hisoblaydi, elektron muhandislar yarimo‘tkazgichli datchiklar yaratadi, chip ishlab chiqaruvchilar kremniy kristallarini tozalab, aralashma qo‘shadi.
Maktab ichi va hovlisida yorug‘lik datchigi yoki quyosh elementi bor qurilmalarni (masalan, hisoblagich, avtomatik chiroq) qidirib, ro‘yxat tuzing. Ularning har biri yorug‘likda qanday ishlashini bir gap bilan yozing.
Faqat hisob va chizma: daftaringizda kremniy kristalining tekis sxemasini chizing, bitta atomni mishyak (donor) bilan, boshqasini indiy (akseptor) bilan almashtirib, erkin elektron va kovak qayerda paydo bo‘lishini belgilang.