ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Yarimo‘tkazgichlarda o‘tkazuvchanlik

Darslar 43 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
43

Yarimo‘tkazgichlarda xususiy o‘tkazuvchanlik. Aralashmali o‘tkazuvchanlik

Darslik: 157–160-betlar
MaqsadYarimo‘tkazgichlarning xususiy va aralashmali (n- va p-tur) o‘tkazuvchanligini, elektron va kovak tushunchasini hamda temperatura va yorug‘likka bog‘liqligini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yarimo‘tkazgich · semiconductorkovak · holedonor aralashma · donor impurityakseptor aralashma · acceptor impurity
Tushuntirish

Yarimo‘tkazgichlar (kremniy, germaniy, selen, tellur) o‘tkazuvchanligi bo‘yicha metall va dielektrik oralig‘ida turadi. Metallardan farqli, qizdirilganda va yorug‘lik tushganda ularning solishtirma qarshiligi kamayadi; juda past temperaturada ular dielektrik kabi bo‘ladi. Toza kremniy kristalida har bir atom qo‘shni atomlar bilan to‘rtta valent elektron orqali kovalent bog‘lanadi. Qizdirilganda ayrim bog‘lanishlar uziladi: elektron erkin bo‘ladi (elektron o‘tkazuvchanlik, n-tur), uning o‘rnida musbat zaryadli kovak qoladi; qo‘shni elektron kovakni to‘ldirib, kovakni siljitadi (kovakli o‘tkazuvchanlik, p-tur). Toza (aralashmasiz) yarimo‘tkazgichda elektronlar va kovaklar soni teng – xususiy o‘tkazuvchanlik, u kichik. Aralashma o‘tkazuvchanlikni keskin oshiradi. Besh valentli atom (mishyak, fosfor) – donor: bitta qo‘shimcha erkin elektron beradi, asosiy tashuvchilar elektronlar – n-tur. Uch valentli atom (indiy, bor, galliy) – akseptor: bitta bog‘lanish to‘lmay qoladi, ya’ni kovak hosil bo‘ladi, asosiy tashuvchilar kovaklar – p-tur. Asosiy bo‘lmagan tashuvchilar n-turda kovaklar, p-turda elektronlar.

MaterialQizdirilganda qarshilik
metallortadi
yarimo‘tkazgichkamayadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tomdagi quyosh panelida kremniy p–n o‘tish yorug‘lik ta’sirida elektron va kovaklar juftini hosil qiladi va ular tok beradi. Zamonaviy panelning FIK i taxminan 18 % bo‘lsa, to‘liq quyosh nurida (1000 Vt/m²) 1 m² dan taxminan 0,18·1000 = 180 Vt quvvat olinadi.

Kim ishlatadi

Quyosh panellarini o‘rnatuvchilar tom yuzasiga mos panel sonini hisoblaydi, elektron muhandislar yarimo‘tkazgichli datchiklar yaratadi, chip ishlab chiqaruvchilar kremniy kristallarini tozalab, aralashma qo‘shadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab ichi va hovlisida yorug‘lik datchigi yoki quyosh elementi bor qurilmalarni (masalan, hisoblagich, avtomatik chiroq) qidirib, ro‘yxat tuzing. Ularning har biri yorug‘likda qanday ishlashini bir gap bilan yozing.

Namunalar
SiSiSiSiAsSiSiSiSi−erkin elektron
Toza kremniyda xona temperaturasida taxminan 10¹² atomga bitta erkin elektron to‘g‘ri keladi. Har 10⁸ ta kremniy atomiga bitta mishyak atomi qo‘shilsa, har bir mishyak atomi bitta erkin elektron beradi va erkin elektronlar soni taxminan 10¹²/10⁸ = 10⁴ marta ortadi – solishtirma qarshilik keskin kamayadi (n-tur).
SiSiSiSiInSiSiSiSi+kovak
Kremniyga indiy kiritilsa, har bir indiy atomi bitta kovak hosil qiladi: kovaklar asosiy tashuvchi, p-tur. Termistor (yarimo‘tkazgich) 20 °C da 1000 Ω, 60 °C da 200 Ω bo‘lsa, qizdirilganda qarshilik kamayadi (metallning aksi), 5 marta.
Sinfda faoliyat

Faqat hisob va chizma: daftaringizda kremniy kristalining tekis sxemasini chizing, bitta atomni mishyak (donor) bilan, boshqasini indiy (akseptor) bilan almashtirib, erkin elektron va kovak qayerda paydo bo‘lishini belgilang.

Mashq
1
Yarimo‘tkazgich va metall qarshiligining qizdirilganda o‘zgarishini solishtiring.
2
Mishyak (5 valentli) kiritilgan kremniy qaysi turda va asosiy tashuvchi nima?
3
Indiy (3 valentli) kiritilsa, yarimo‘tkazgich turi qanday?
4
Kovak nima va u qanday “harakatlanadi”?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQizdirilsa yaxshiroq o‘tkazadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →