ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Maydonda zaryadni ko‘chirishdagi ish

Darslar 33 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
33

Elektrostatik maydonda zaryadni ko‘chirishda bajarilgan ish

Darslik: 123–124-betlar
MaqsadElektrostatik maydonda zaryadni ko‘chirishda bajarilgan ishni (A = qEd, A = q(φ₁ – φ₂)), uning yo‘lga bog‘liq emasligini va zaryadli zarrani tezlatishni hisoblash.
Yangi so‘zlar
elektrostatik maydon · electrostatic fieldpotensial maydon · potential fieldkonservativ kuch · conservative forceelektronvolt · electronvolt
Tushuntirish

Bir jinsli maydonda q zaryadni kuch chizig‘i bo‘ylab d masofaga ko‘chirishda maydon ishi A = qEd; kuch va ko‘chish orasidagi burchak α bo‘lsa, A = qEs·cosα = qEΔx, bunda Δx – ko‘chishning maydon yo‘nalishidagi proyeksiyasi. Ish yo‘lning shakliga emas, faqat boshlang‘ich va oxirgi nuqtalarga bog‘liq: elektrostatik maydon potensial maydon, uning kuchi konservativ kuch; zaryadni yopiq kontur bo‘ylab ko‘chirishda ish nolga teng. Potensiallar bilan: A = q(φ₁ – φ₂) = qU = –ΔWₚ. Zaryadli zarra tinch holatdan U kuchlanishda tezlashsa, maydon ishi kinetik energiyaga aylanadi: qU = mυ²/2, bundan υ = √(2qU/m). Atom fizikasida energiya elektronvoltda o‘lchanadi: 1 eV = 1,6·10⁻¹⁹ J (elementar zaryad e = 1,6·10⁻¹⁹ C ni 1 V potensiallar farqida o‘tkazganda olgan energiya). Elektronning massasi 9,1·10⁻³¹ kg, protonniki 1,67·10⁻²⁷ kg.

d+E+−
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Elektron mikroskopda elektronlar 100 kV kuchlanish orqali tezlatiladi. Har bir elektron 100 keV energiya oladi, joul hisobida bu taxminan 1,6·10⁻¹⁴ J. Bu juda kichik son, atomlar olamida esa katta qiymat, shuning uchun u yerda elektronvolt qulay birlik.

Kim ishlatadi

Elektron mikroskop operatorlari tasvir aniqligi uchun tezlatuvchi kuchlanishni tanlaydi, tibbiyot fiziklari rentgen naychasi energiyasini sozlaydi, mikrochip ishlab chiqaruvchilar zarrachalar bilan materiallarni ishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozda 1 J necha elektronvolt ekanini hisoblang (1 : 1,6·10⁻¹⁹) va natijani Yer aholisi soni (taxminan 8·10⁹) bilan solishtiring.

Namunalar
E0,2 m60°
E = 5000 V/m bir jinsli maydonda q = 3 nC zaryad maydon bo‘ylab 0,2 m ko‘chdi: A = qEd = 3·10⁻⁹·5000·0,2 = 3·10⁻⁶ J = 3 μJ. Ko‘chish maydon bilan 60° burchak hosil qilib shu uzunlikda bo‘lsa (q = 4 nC): A = 4·10⁻⁹·5000·0,2·0,5 = 2 μJ.
υ−+−U = 100 V
Elektron tinch holatdan U = 100 V da tezlashadi: energiyasi 100 eV = 1,6·10⁻¹⁷ J; υ = √(2qU/m) = √(2·1,6·10⁻¹⁷/9,1·10⁻³¹) ≈ 5,9·10⁶ m/s.
Sinfda faoliyat

Faqat sinfda, hisob bilan: o‘z daftaringizda proton va elektron bir xil kuchlanishda tezlashganda kinetik energiyalari teng, tezliklari esa massaga qarab har xil bo‘lishini formula bo‘yicha asoslang. Tajriba o‘tkazilmaydi; yuqori kuchlanish xavfli.

Mashq
1
Elektrostatik maydonda yopiq kontur bo‘ylab ko‘chirishda ish nimaga teng va nima uchun?
2
q = 2 nC zaryadni E = 1000 V/m maydon bo‘ylab 0,5 m ko‘chirishda ish necha nJ?
3
5 nC zaryad potensiali 80 V dan 20 V ga o‘tdi. Maydon ishi necha nJ?
4
Kuch chiziqlariga perpendikulyar yo‘nalishda ko‘chirishda maydon ishi nima uchun nol?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEski radiodan bepul energiya?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →