ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Adiabatik jarayon va Karno sikli

Darslar 28 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
28

Adiabatik jarayon. Issiqlik mashinasining foydali ish koeffitsiyenti. Karno sikli

Darslik: 102–105-betlar
MaqsadAdiabatik jarayonni, issiqlik mashinasining ishlash prinsipini, FIK ni va Karno siklini bilish hamda FIK masalalarini yechish.
Yangi so‘zlar
adiabatik jarayon · adiabatic processisitkich va sovitkich · heater and coolerKarno sikli · Carnot cycleissiqlik mashinasining FIK · efficiency of a heat engine
Tushuntirish

Atrof-muhit bilan issiqlik almashmasdan bo‘ladigan jarayon adiabatik jarayon (Q = 0); tez kechadigan jarayonlar unga yaqin. Birinchi qonundan A = –ΔU: gaz kengayib ish bajarsa, ichki energiyasi kamayadi va gaz soviydi; tez siqilsa, qiziydi. Issiqlik mashinasi yoqilg‘ining ichki energiyasini mexanik ishga aylantiradi; u uch qismdan iborat: ishchi modda (gaz yoki bug‘), isitkich (T₁) va sovitkich (T₂). Bir siklda ishchi modda isitkichdan Q₁ issiqlik oladi, sovitkichga Q₂ beradi va A = Q₁ – Q₂ ish bajaradi. Foydali ish koeffitsiyenti η = A/Q₁ = (Q₁ – Q₂)/Q₁ (foizda ×100%). Karno sikli – ikki izoterma va ikki adiabatadan iborat ideal qaytar sikl; uning FIK ishchi moddaga bog‘liq emas: η = (T₁ – T₂)/T₁, temperaturalar kelvinda (T = t + 273). Demak, FIK ni oshirish uchun T₁ ni oshirish, T₂ ni pasaytirish kerak; FIK doim 1 (100%) dan kichik. Karno teoremasi: berilgan T₁ va T₂ da hech bir dvigatelning FIK Karno siklinikidan katta emas.

Vp0T₁T₂1234
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bug‘ elektrostansiyasida bug‘ 500 °C (773 K) gacha qizdiriladi, sovitkich suvi esa 27 °C (300 K) da turadi. Karno formulasi bo‘yicha eng katta FIK = (773 − 300)/773 ≈ 61 %, haqiqiy stansiyalarning FIK i esa taxminan 40 %, chunki ishqalanish va issiqlik yo‘qotishlari bor.

Kim ishlatadi

Elektrostansiya muhandislari yoqilg‘i sarfini FIK orqali baholaydi, dvigatel konstruktorlari yuqori temperaturaga chidamli materiallarni tanlaydi, sovutish va konditsioner texniklari ishchi jism haroratlarini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab yoki uyda ishlayotganda isiydigan uchta qurilmani sanab chiqing (masalan, proyektor, noutbuk). Ularning isishi foydali ishga aylanmagan energiya ekanini bir gapda tushuntiring.

Namunalar
Dvigatel isitkichdan 600 kJ oldi va sovitkichga 450 kJ berdi: A = 600 – 450 = 150 kJ; η = 150/600 = 0,25 = 25 %.
Karno mashinasi: isitkich 527 °C (T₁ = 800 K), sovitkich 27 °C (T₂ = 300 K). η = (800 – 300)/800 = 500/800 = 0,625 = 62,5 %. Sovitkich 227 °C (500 K) bo‘lsa, η = 300/800 = 37,5 %.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi bilan: velosiped nasosining havo chiqish teshigini barmoq bilan yopib, porshenni tez siqing va silindr bir oz qizishini sezing (adiabatik siqilish). Ish tugagach nasosni soviting; uni qizdirmang.

Mashq
1
Karno siklining FIK formulasi nima va T qanday birlikda?
2
Mashina Q₁ = 800 J oldi, Q₂ = 600 J berdi. FIK necha foiz?
3
Karno mashinasi: T₁ = 600 K, T₂ = 300 K. FIK necha foiz?
4
Nima uchun real dvigatelning FIK 100 % bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktab yopilishi haqidagi skrinshotHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →