Adiabatik jarayon. Issiqlik mashinasining foydali ish koeffitsiyenti. Karno sikli
Atrof-muhit bilan issiqlik almashmasdan bo‘ladigan jarayon adiabatik jarayon (Q = 0); tez kechadigan jarayonlar unga yaqin. Birinchi qonundan A = –ΔU: gaz kengayib ish bajarsa, ichki energiyasi kamayadi va gaz soviydi; tez siqilsa, qiziydi. Issiqlik mashinasi yoqilg‘ining ichki energiyasini mexanik ishga aylantiradi; u uch qismdan iborat: ishchi modda (gaz yoki bug‘), isitkich (T₁) va sovitkich (T₂). Bir siklda ishchi modda isitkichdan Q₁ issiqlik oladi, sovitkichga Q₂ beradi va A = Q₁ – Q₂ ish bajaradi. Foydali ish koeffitsiyenti η = A/Q₁ = (Q₁ – Q₂)/Q₁ (foizda ×100%). Karno sikli – ikki izoterma va ikki adiabatadan iborat ideal qaytar sikl; uning FIK ishchi moddaga bog‘liq emas: η = (T₁ – T₂)/T₁, temperaturalar kelvinda (T = t + 273). Demak, FIK ni oshirish uchun T₁ ni oshirish, T₂ ni pasaytirish kerak; FIK doim 1 (100%) dan kichik. Karno teoremasi: berilgan T₁ va T₂ da hech bir dvigatelning FIK Karno siklinikidan katta emas.
Bug‘ elektrostansiyasida bug‘ 500 °C (773 K) gacha qizdiriladi, sovitkich suvi esa 27 °C (300 K) da turadi. Karno formulasi bo‘yicha eng katta FIK = (773 − 300)/773 ≈ 61 %, haqiqiy stansiyalarning FIK i esa taxminan 40 %, chunki ishqalanish va issiqlik yo‘qotishlari bor.
Elektrostansiya muhandislari yoqilg‘i sarfini FIK orqali baholaydi, dvigatel konstruktorlari yuqori temperaturaga chidamli materiallarni tanlaydi, sovutish va konditsioner texniklari ishchi jism haroratlarini hisoblaydi.
Maktab yoki uyda ishlayotganda isiydigan uchta qurilmani sanab chiqing (masalan, proyektor, noutbuk). Ularning isishi foydali ishga aylanmagan energiya ekanini bir gapda tushuntiring.
Faqat o‘qituvchi bilan: velosiped nasosining havo chiqish teshigini barmoq bilan yopib, porshenni tez siqing va silindr bir oz qizishini sezing (adiabatik siqilish). Ish tugagach nasosni soviting; uni qizdirmang.