Gorizontga qiya otilgan jism harakati
Gorizontga α burchak ostida υ₀ tezlik bilan otilgan jismning boshlang‘ich tezligini ikki tashkil etuvchiga ajratamiz: υ₀ₓ = υ₀cosα va υ₀ᵧ = υ₀sinα. Gorizontal bo‘yicha jism tekis harakat qiladi (υₓ = υ₀cosα, x = υ₀t·cosα), vertikal bo‘yicha esa boshlang‘ich tezligi υ₀sinα bo‘lgan tekis sekinlanuvchan harakat (υᵧ = υ₀sinα – gt). Eng yuqori nuqtada υᵧ = 0, shuning uchun u yerda tezlik eng kichik va υ = υ₀cosα. Ko‘tarilish vaqti tₖ = υ₀sinα/g, umumiy uchish vaqti t = 2υ₀sinα/g, maksimal balandlik h = υ₀²sin²α/(2g), uchish uzoqligi s = υ₀²sin2α/g. Havo qarshiligi bo‘lmaganda uzoqlik 45° da eng katta, α va 90° – α burchaklarda esa bir xil. Trayektoriya tenglamasi y = x·tgα – gx²/(2υ₀²cos²α) bo‘lib, bu koordinata boshidan o‘tuvchi, shoxlari pastga qaragan parabola. Haqiqiy sharoitda havo qarshiligi uzoqlikni kamaytiradi va eng uzoq uchish burchagi 45° dan kichikroq (taxminan 30–40°) bo‘ladi.
Uzunlikka sakrashda o‘quvchi yerdan 6 m/s tezlik bilan gorizontga 20° burchak ostida uzilib chiqadi (soddalashtirilgan model: havo qarshiligi va gavda balandligi hisobga olinmaydi). Uchish vaqti 2·6·sin 20°/10 ≈ 0,41 s, uzoqligi 6²·sin 40°/10 ≈ 2,3 m. Xuddi shu tezlikda 45° burchak 3,6 m berardi, lekin tikroq uzilish sakrovchining tezligini kamaytiradi.
Futbol va nayza uloqtirish murabbiylari ideal burchakni tanlaydi, o‘t o‘chiruvchilar suv oqimini kerakli joyga yo‘naltiradi, sug‘orish tizimi loyihalovchilari purkagichning burchagini sozlaydi.
Jismoniy tarbiya darsida o‘rtoqlaringiz to‘pni tepib yoki uloqtirayotganini kuzating: juda baland yoki juda yassi uzatilgan to‘p uzoqqa bormasligini, o‘rtacha burchakdagisi uzoqroq ketishini payqang.
Maktab hovlisida, faqat o‘qituvchi bilan: shlangdan chiqayotgan suv oqimini turli burchaklarda (taxminan 30°, 45°, 60°) yo‘naltirib, suv qayerga tushishini belgilab boring. Qaysi burchakda suv eng uzoqqa borishini aniqlang. Elektr jihozlari va odamlarga suv sachratmang.