ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Qiya otilgan jism va laboratoriya ishi

Darslar 7–8 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
7

Gorizontga qiya otilgan jism harakati

Darslik: 18–21-betlar
MaqsadGorizontga burchak ostida otilgan jismning harakatini tashkil etuvchilarga ajratib, uchish vaqti, balandligi va uzoqligini hisoblash.
Yangi so‘zlar
otilish burchagi · launch anglemaksimal balandlik · maximum heightuchish uzoqligi · rangetrayektoriya tenglamasi · trajectory equation
Tushuntirish

Gorizontga α burchak ostida υ₀ tezlik bilan otilgan jismning boshlang‘ich tezligini ikki tashkil etuvchiga ajratamiz: υ₀ₓ = υ₀cosα va υ₀ᵧ = υ₀sinα. Gorizontal bo‘yicha jism tekis harakat qiladi (υₓ = υ₀cosα, x = υ₀t·cosα), vertikal bo‘yicha esa boshlang‘ich tezligi υ₀sinα bo‘lgan tekis sekinlanuvchan harakat (υᵧ = υ₀sinα – gt). Eng yuqori nuqtada υᵧ = 0, shuning uchun u yerda tezlik eng kichik va υ = υ₀cosα. Ko‘tarilish vaqti tₖ = υ₀sinα/g, umumiy uchish vaqti t = 2υ₀sinα/g, maksimal balandlik h = υ₀²sin²α/(2g), uchish uzoqligi s = υ₀²sin2α/g. Havo qarshiligi bo‘lmaganda uzoqlik 45° da eng katta, α va 90° – α burchaklarda esa bir xil. Trayektoriya tenglamasi y = x·tgα – gx²/(2υ₀²cos²α) bo‘lib, bu koordinata boshidan o‘tuvchi, shoxlari pastga qaragan parabola. Haqiqiy sharoitda havo qarshiligi uzoqlikni kamaytiradi va eng uzoq uchish burchagi 45° dan kichikroq (taxminan 30–40°) bo‘ladi.

αυ₀υ₀ₓυ₀ᵧhs
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uzunlikka sakrashda o‘quvchi yerdan 6 m/s tezlik bilan gorizontga 20° burchak ostida uzilib chiqadi (soddalashtirilgan model: havo qarshiligi va gavda balandligi hisobga olinmaydi). Uchish vaqti 2·6·sin 20°/10 ≈ 0,41 s, uzoqligi 6²·sin 40°/10 ≈ 2,3 m. Xuddi shu tezlikda 45° burchak 3,6 m berardi, lekin tikroq uzilish sakrovchining tezligini kamaytiradi.

Kim ishlatadi

Futbol va nayza uloqtirish murabbiylari ideal burchakni tanlaydi, o‘t o‘chiruvchilar suv oqimini kerakli joyga yo‘naltiradi, sug‘orish tizimi loyihalovchilari purkagichning burchagini sozlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Jismoniy tarbiya darsida o‘rtoqlaringiz to‘pni tepib yoki uloqtirayotganini kuzating: juda baland yoki juda yassi uzatilgan to‘p uzoqqa bormasligini, o‘rtacha burchakdagisi uzoqroq ketishini payqang.

Namunalar
53°15 m/s20 m/s25 m/sABC
Jism υ₀ = 25 m/s bilan gorizontga 53° ostida otildi (sin53° ≈ 0,8; cos53° ≈ 0,6; g = 10 m/s²). υ₀ₓ = 15 m/s, υ₀ᵧ = 20 m/s; tₖ = 2 s; t = 4 s; h = 20²/(2·10) = 20 m; s = 15·4 = 60 m.
x, my, m510152025303540455024681012010 m40 m
Koptok υ₀ = 20 m/s bilan 45° ostida otildi (g = 10 m/s²). s = υ₀²sin90°/g = 400/10 = 40 m; h = υ₀²sin²45°/(2g) = 400·0,5/20 = 10 m. 30° va 60° da ham uzoqlik bir xil bo‘ladi (sin60° = sin120°).
Sinfda faoliyat

Maktab hovlisida, faqat o‘qituvchi bilan: shlangdan chiqayotgan suv oqimini turli burchaklarda (taxminan 30°, 45°, 60°) yo‘naltirib, suv qayerga tushishini belgilab boring. Qaysi burchakda suv eng uzoqqa borishini aniqlang. Elektr jihozlari va odamlarga suv sachratmang.

Mashq
1
Qaysi otilish burchagida (havo qarshiligisiz) uchish uzoqligi eng katta?
2
Jism 50 m/s bilan gorizontga 37° ostida otildi (sin37° ≈ 0,6). Boshlang‘ich tezlikning vertikal tashkil etuvchisi necha m/s?
3
Futbol to‘pi 10 m/s bilan 45° ostida tepildi (g = 10 m/s², sin90° = 1). Uchish uzoqligi necha m?
4
Jism 50 m/s bilan 53° ostida otildi (sin53° = 0,8; g = 10 m/s²). Maksimal balandlik necha m?
5
Nima uchun trayektoriyaning eng yuqori nuqtasida tezlik nolga teng emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«7 yilda ikki baravar» reklamasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →