Momentlar qoidasiga asoslanib ishlaydigan mexanizmlar
Kuch qo‘yilgan chiziqdan aylanish o‘qigacha bo‘lgan eng qisqa masofa (perpendikulyar) kuch yelkasi l deyiladi. Kuch momenti M = F·l, birligi 1 N·m; soat strelkasi bo‘ylab aylantiruvchi momentni musbat, teskarisini manfiy deb olamiz. Aylanish o‘qiga ega jism muvozanatda bo‘lishi uchun barcha kuch momentlarining algebraik yig‘indisi nolga teng bo‘lishi kerak: M₁ + M₂ + … = 0 (Arximed topgan momentlar qoidasi). Richag uchun bu F₁l₁ = F₂l₂ ko‘rinishda. Richag uch xil: tayanch kuchlar orasida (ikki yelkali, qaychi, tarozi), yuk tayanch bilan kuch orasida (bir yelkali, bir g‘ildirakli aravacha), kuch tayanch bilan yuk orasida (qoshiq, otashkurak, inson bilagi). Qo‘zg‘almas blok kuchdan yutuq bermaydi, faqat yo‘nalishni o‘zgartiradi; qo‘zg‘aluvchan blok kuchni 2 marta kamaytiradi. Polispastda yuk n ta arqonga taqsimlansa, ideal holda F = P/n, lekin arqonning tortiladigan uzunligi n marta katta (ishdan yutuq yo‘q). Real mexanizmlarda ishqalanish tufayli FIK < 100%.
Sinfda: 30 sm lineykani qalam ustiga qo‘yib, uning ikki uchiga bir xil tangalar to‘plamini qo‘ying va muvozanat uchun tangalar soni/masofasini toping (F₁l₁ = F₂l₂). Natijani jadvalga yozing. Qalam yumalab ketmasligi uchun tekis stolda bajaring.