ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Bir necha kuch ta’siridagi harakat

Darslar 13 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
13

Jismning bir necha kuch ta’siridagi harakati

Darslik: 40–43-betlar
MaqsadJismning bir necha kuch ta’siridagi harakatini koordinata o‘qlariga proyeksiyalash usuli bilan tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
teng ta’sir etuvchi kuch · resultant (net) forceishqalanish koeffitsiyenti · coefficient of frictionqiya tekislik · inclined planetaranglik kuchi · tension
Tushuntirish

Jismga bir necha kuch ta’sir qilsa, ularning vektor yig‘indisi – teng ta’sir etuvchi (natijaviy) kuch – tezlanishni beradi: m·a = F₁ + F₂ + … . Masalani yechish uchun jismga ta’sir qiluvchi barcha kuchlar chiziladi, o‘qlar (odatda tezlanish yo‘nalishida) tanlanadi va tenglama har bir o‘qqa proyeksiyalanadi. Gorizontal sirtda tortuvchi kuch F va sirpanish ishqalanish kuchi Fish = μN bo‘lsa, a = (F – μmg)/m. Qiya tekislikda (burchak α) og‘irlik kuchi ikkiga ajraladi: tekislik bo‘ylab mg sinα, tekislikka tik mg cosα, shuning uchun N = mg cosα va pastga harakatda a = g(sinα – μcosα). Jism tinch turishi uchun tgα ≤ μ bo‘lishi kerak. Qo‘zg‘almas blokdan o‘tgan ipga m₁ va m₂ (m₂ > m₁) yuklar osilgan bo‘lsa (ip va blok massasiz, ishqalanishsiz): a = g(m₂ – m₁)/(m₁ + m₂), taranglik T = 2m₁m₂g/(m₁ + m₂). Harakat paytida har bir yukning og‘irligi (ipga ta’sir kuchi) T ga teng: massalari turlicha bo‘lsa ham, ikkala yukning og‘irligi bir xil bo‘ladi.

αmgNFish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Liftning kabinasi 1000 kg, qarshi yuk (kontrvaznik) 900 kg bo‘lib, ular blok orqali arqonda osilgan. Agar dvigatel bo‘lmasa, ular a = g(m₂ − m₁)/(m₁ + m₂) = 10·100/1900 ≈ 0,53 m/s² tezlanish bilan harakatlanardi. Shuning uchun dvigatelga faqat 100 kg ga teng farqni boshqarish qoladi.

Kim ishlatadi

Lift muhandislari kontrvaznik massasini tanlaydi, kran loyihalovchilari yuk va og‘irlik muvozanatini hisoblaydi, arqonli yo‘l (kanat) konstruktorlari kabinalarni bir-biriga qarshi osadi.

Bugun sinab ko‘ring

Qiya partaga qo‘yilgan kitobning kuchlarini daftarga chizing: og‘irlik, tayanch reaksiyasi va ishqalanish. Og‘irlikni qiya bo‘ylab va unga perpendikulyar ikki tashkil etuvchiga ajratib, chizg‘ich bilan o‘lchab ko‘ring.

Namunalar
FFishNmg
Gorizontal stolda m = 10 kg jismni F = 50 N kuch bilan tortamiz, μ = 0,2 (g = 10 m/s²). Ishqalanish kuchi = 0,2·10·10 = 20 N; a = (50 – 20)/10 = 3 m/s².
2 kg3 kg
Qiya tekislikda α = 37° (sin = 0,6; cos = 0,8), μ = 0,5. a = 10·(0,6 – 0,5·0,8) = 10·0,2 = 2 m/s². Blokda m₁ = 2 kg, m₂ = 3 kg: a = 10·(3 – 2)/5 = 2 m/s²; T = 2·2·3·10/5 = 24 N.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi bilan: stol ustiga yengil taxta qiyalatib, ustiga turli sirtli buyumni (rezina, qog‘oz, plastik) qo‘ying va qaysi burchakda sirpana boshlashini kuzating (tgα = μ). Taxtani juda baland ko‘tarmang; buyumlar yerga tushmasin.

Mashq
1
Teng ta’sir etuvchi kuch nima?
2
Massasi 1 kg va 3 kg yuklar blokdan o‘tgan ipga osilgan (g = 10 m/s²). Tezlanish necha m/s²?
3
Xuddi shu yuklar uchun ip tarangligi necha N?
4
α = 37° (sin = 0,6; cos = 0,8), μ = 0,25, g = 10 m/s². Qiya tekislik bo‘ylab pastga tezlanish necha m/s²?
5
Nima uchun tgα ≤ μ bo‘lganda jism qiya tekislikda sirpanmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmi sariq, yarmi yashil?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →