☰ Mundarija · Fizika

Bir necha kuch ta’siridagi harakat

Darslar 13 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
13

Jismning bir necha kuch ta’siridagi harakati

Darslik: 40–43-betlar
MaqsadJismning bir necha kuch ta’siridagi harakatini koordinata o‘qlariga proyeksiyalash usuli bilan tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
teng ta’sir etuvchi kuch · resultant (net) forceishqalanish koeffitsiyenti · coefficient of frictionqiya tekislik · inclined planetaranglik kuchi · tension
Tushuntirish

Jismga bir necha kuch ta’sir qilsa, ularning vektor yig‘indisi – teng ta’sir etuvchi (natijaviy) kuch – tezlanishni beradi: m·a = F₁ + F₂ + … . Masalani yechish uchun jismga ta’sir qiluvchi barcha kuchlar chiziladi, o‘qlar (odatda tezlanish yo‘nalishida) tanlanadi va tenglama har bir o‘qqa proyeksiyalanadi. Gorizontal sirtda tortuvchi kuch F va sirpanish ishqalanish kuchi Fish = μN bo‘lsa, a = (F – μmg)/m. Qiya tekislikda (burchak α) og‘irlik kuchi ikkiga ajraladi: tekislik bo‘ylab mg sinα, tekislikka tik mg cosα, shuning uchun N = mg cosα va pastga harakatda a = g(sinα – μcosα). Jism tinch turishi uchun tgα ≤ μ bo‘lishi kerak. Qo‘zg‘almas blokdan o‘tgan ipga m₁ va m₂ (m₂ > m₁) yuklar osilgan bo‘lsa (ip va blok massasiz, ishqalanishsiz): a = g(m₂ – m₁)/(m₁ + m₂), taranglik T = 2m₁m₂g/(m₁ + m₂). Harakat paytida har bir yukning og‘irligi (ipga ta’sir kuchi) T ga teng: massalari turlicha bo‘lsa ham, ikkala yukning og‘irligi bir xil bo‘ladi.

Namunalar
Gorizontal stolda m = 10 kg jismni F = 50 N kuch bilan tortamiz, μ = 0,2 (g = 10 m/s²). Ishqalanish kuchi = 0,2·10·10 = 20 N; a = (50 – 20)/10 = 3 m/s².
Qiya tekislikda α = 37° (sin = 0,6; cos = 0,8), μ = 0,5. a = 10·(0,6 – 0,5·0,8) = 10·0,2 = 2 m/s². Blokda m₁ = 2 kg, m₂ = 3 kg: a = 10·(3 – 2)/5 = 2 m/s²; T = 2·2·3·10/5 = 24 N.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi bilan: stol ustiga yengil taxta qiyalatib, ustiga turli sirtli buyumni (rezina, qog‘oz, plastik) qo‘ying va qaysi burchakda sirpana boshlashini kuzating (tgα = μ). Taxtani juda baland ko‘tarmang; buyumlar yerga tushmasin.

Mashq
1
Teng ta’sir etuvchi kuch nima?
2
Massasi 1 kg va 3 kg yuklar blokdan o‘tgan ipga osilgan (g = 10 m/s²). Tezlanish necha m/s²?
3
Xuddi shu yuklar uchun ip tarangligi necha N?
4
α = 37° (sin = 0,6; cos = 0,8), μ = 0,25, g = 10 m/s². Qiya tekislik bo‘ylab pastga tezlanish necha m/s²?
5
Nima uchun tgα ≤ μ bo‘lganda jism qiya tekislikda sirpanmaydi?