ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Garmonik tebranishlar

Darslar 22 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
22

Garmonik tebranishlar

Darslik: 78–80-betlar
MaqsadGarmonik tebranishning kattaliklarini (siljish, amplituda, davr, chastota, siklik chastota, faza) bilish va tenglamasini masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
tebranish amplitudasi · amplitudetebranish davri · period of oscillationtebranish chastotasi · frequencytebranish fazasi · phase
Tushuntirish

Teng vaqt oralig‘ida takrorlanadigan harakat davriy harakat; muvozanat vaziyati atrofida takrorlanadigan harakat tebranma harakat deyiladi. Muvozanat vaziyatidan chiqarilgan jism ichki kuchlar ta’sirida qiladigan tebranish erkin (xususiy) tebranish. Jismning muvozanat vaziyatidan masofasi – siljish x, eng katta siljish – amplituda A. Siljish vaqt bo‘yicha sinus (yoki kosinus) qonuni bilan o‘zgarsa, tebranish garmonik bo‘ladi: x = A sin(ω₀t + φ₀), bunda ω₀ – siklik chastota, (ω₀t + φ₀) – faza, φ₀ – boshlang‘ich faza. Davr T = t/N (1 ta to‘liq tebranish vaqti), chastota ν = N/t = 1/T (birligi 1 Hz = 1 s⁻¹), siklik chastota ω = 2π/T = 2πν (rad/s). Tezlik υ = Aω cos(ωt + φ₀), tezlanish a = –ω²x; tezlik amplitudasi Aω, tezlanish amplitudasi Aω². Tebranish uchun kerak: qaytaruvchi kuch va jismning inertligi hamda ishqalanishning kichikligi.

ωtxπ/2π3π/22π0x = A sin ωtAT
L = 1 m

T = 2π·√(L/g) = 2,01 s · f = 1/T = 0,5 Hz

g = 9,8 m/s². Davr massaga bog‘liq emas; kichik burchaklarda burchakka ham deyarli bog‘liq emas.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kamerton 440 Hz chastotada tebranadi, ya’ni bir tebranish davri T = 1/440 ≈ 0,0023 s (2,3 ms), burchak chastotasi esa ω = 2π·440 ≈ 2765 rad/s. Shuncha tez tebranish sezilmaydi, lekin quloq uni aniq «la» tovushi sifatida eshitadi.

Kim ishlatadi

Musiqachilar va cholg‘u ustalari asboblarni chastota bo‘yicha sozlaydi, muhandislar mashina qismlarining tebranishini o‘lchaydi, soatsozlar kvars kristalining chastotasidan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bilak tomirini 30 sekund sanang (soat yoki devor soatiga qarab, o‘tirgan holda). Chastotani (Hz) va davrni hisoblang: bu ham davriy jarayon.

Namunalar
t, sx0,510T = 0,5 s
Mayatnik 40 s ichida 80 ta to‘liq tebranish qildi: T = t/N = 40/80 = 0,5 s; ν = 1/T = 2 Hz; ω = 2πν = 4π ≈ 12,6 rad/s.
t, sx, m0,511,522,500,04 m
Jism x = 0,04·sin(5t) (m) qonuni bilan tebranadi: A = 0,04 m, ω = 5 rad/s. Tezlik amplitudasi Aω = 0,04·5 = 0,2 m/s; tezlanish amplitudasi Aω² = 0,04·25 = 1 m/s².
Sinfda faoliyat

Sinfda o‘qituvchi bilan: soat yoki telefon sekundomeri bilan ipga osilgan yukning 20 ta tebranishi vaqtini o‘lchab, davr va chastotani hisoblang. Yuk kichik va yengil bo‘lsin, ip uzun, boshqalarga tegmasin.

Mashq
1
Garmonik tebranish tenglamasini yozing va uning harflarini ayting.
2
Jism 30 s da 60 ta to‘liq tebranish qildi. Chastota necha Hz?
3
Tebranish davri 0,2 s. Chastotasi necha Hz? (ν = 1/T)
4
Nima uchun yuk muvozanat vaziyatidan o‘tayotganda tezligi eng katta bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAholi ikki baravardan ko‘p oshdimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →