Garmonik tebranishlar
Teng vaqt oralig‘ida takrorlanadigan harakat davriy harakat; muvozanat vaziyati atrofida takrorlanadigan harakat tebranma harakat deyiladi. Muvozanat vaziyatidan chiqarilgan jism ichki kuchlar ta’sirida qiladigan tebranish erkin (xususiy) tebranish. Jismning muvozanat vaziyatidan masofasi – siljish x, eng katta siljish – amplituda A. Siljish vaqt bo‘yicha sinus (yoki kosinus) qonuni bilan o‘zgarsa, tebranish garmonik bo‘ladi: x = A sin(ω₀t + φ₀), bunda ω₀ – siklik chastota, (ω₀t + φ₀) – faza, φ₀ – boshlang‘ich faza. Davr T = t/N (1 ta to‘liq tebranish vaqti), chastota ν = N/t = 1/T (birligi 1 Hz = 1 s⁻¹), siklik chastota ω = 2π/T = 2πν (rad/s). Tezlik υ = Aω cos(ωt + φ₀), tezlanish a = –ω²x; tezlik amplitudasi Aω, tezlanish amplitudasi Aω². Tebranish uchun kerak: qaytaruvchi kuch va jismning inertligi hamda ishqalanishning kichikligi.
T = 2π·√(L/g) = 2,01 s · f = 1/T = 0,5 Hz
g = 9,8 m/s². Davr massaga bog‘liq emas; kichik burchaklarda burchakka ham deyarli bog‘liq emas.
Kamerton 440 Hz chastotada tebranadi, ya’ni bir tebranish davri T = 1/440 ≈ 0,0023 s (2,3 ms), burchak chastotasi esa ω = 2π·440 ≈ 2765 rad/s. Shuncha tez tebranish sezilmaydi, lekin quloq uni aniq «la» tovushi sifatida eshitadi.
Musiqachilar va cholg‘u ustalari asboblarni chastota bo‘yicha sozlaydi, muhandislar mashina qismlarining tebranishini o‘lchaydi, soatsozlar kvars kristalining chastotasidan foydalanadi.
Bilak tomirini 30 sekund sanang (soat yoki devor soatiga qarab, o‘tirgan holda). Chastotani (Hz) va davrni hisoblang: bu ham davriy jarayon.
Sinfda o‘qituvchi bilan: soat yoki telefon sekundomeri bilan ipga osilgan yukning 20 ta tebranishi vaqtini o‘lchab, davr va chastotani hisoblang. Yuk kichik va yengil bo‘lsin, ip uzun, boshqalarga tegmasin.