Zaryadning saqlanish qonuni. Nuqtaviy zaryadning maydoni. Elektr maydon kuchlanganligining superpozitsiya prinsipi
Yopiq sistemada barcha jismlar zaryadlarining algebraik yig‘indisi o‘zgarmaydi: q₁ + q₂ + … + qₙ = const (bu g‘oyani XVIII asr o‘rtalarida B. Franklin ilgari surgan). Elektrlanishda bir jism qancha manfiy zaryad olsa, ikkinchisi shuncha musbat zaryad oladi. Zaryadlar atrofida elektr maydon hosil bo‘ladi; uning kuch xarakteristikasi kuchlanganlik E = F/q₀ (vektor, birligi 1 N/C = 1 V/m); yo‘nalishi musbat sinov zaryadiga ta’sir etuvchi kuch bilan bir xil. Vakuumdagi nuqtaviy q zaryaddan r masofada E = k|q|/r², bunda k = 9·10⁹ N·m²/C². Musbat zaryaddan E tashqariga, manfiydan zaryadga qarab yo‘nalgan; kuch chiziqlari musbatdan boshlanib, manfiyda tugaydi. Bir necha zaryad maydoni superpozitsiya prinsipi bilan topiladi: E = E₁ + E₂ + … (vektor yig‘indi). Bir to‘g‘ri chiziqda E larni qo‘shamiz yoki ayiramiz; o‘zaro perpendikulyar bo‘lsa E = √(E₁² + E₂²).
Elektrofiltr (changni tutuvchi qurilma) trubadagi tutunni tozalaydi: chang zarrachasi zaryadlanadi (taxminan 10⁻¹⁵ C) va 5·10⁵ N/C maydonda F = qE = 5·10⁻¹⁰ N kuch oladi. Diametri 10 mkm li chang zarrasining og‘irligi taxminan 10⁻¹¹ N, ya’ni elektr kuchi 50 marta katta va zarra plastinkaga tortiladi.
Ekolog muhandislar ishlab chiqarish chiqindilarini elektrofiltrlar bilan tozalaydi, nusxa ko‘chirish apparatlari texniklari zaryadlangan baraban bilan ishlaydi, yoqilg‘i quyish shoxobchalari xodimlari statik zaryadni yerga ulab chiqaradi.
Quruq mato yoki yengingizga plastik ruchka yoki chizg‘ichni ishqalab, jo‘mrakdan oqayotgan juda ingichka suv oqimiga yaqinlashtiring: oqim ruchka tomon og‘adi. Ruchka bilan suvga tegmang.
Faqat quruq havoda, o‘qituvchi bilan: plastik chizg‘ichni junga ishqalab, mayda qog‘oz bo‘laklarini tortishini ko‘ring; hodisani zaryad va maydon tilida tushuntiring. Elektr tarmog‘i yoki quvvat manbalari bilan tajriba o‘tkazmang.