ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Zaryad va elektr maydon kuchlanganligi

Darslar 30 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
30

Zaryadning saqlanish qonuni. Nuqtaviy zaryadning maydoni. Elektr maydon kuchlanganligining superpozitsiya prinsipi

Darslik: 114–117-betlar
MaqsadZaryadning saqlanish qonunini, elektr maydon kuchlanganligini, nuqtaviy zaryad maydonini va superpozitsiya prinsipini masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
zaryadning saqlanish qonuni · law of conservation of chargeelektr maydon kuchlanganligi · electric field strengthkuch chiziqlari · field linessuperpozitsiya prinsipi · superposition principle
Tushuntirish

Yopiq sistemada barcha jismlar zaryadlarining algebraik yig‘indisi o‘zgarmaydi: q₁ + q₂ + … + qₙ = const (bu g‘oyani XVIII asr o‘rtalarida B. Franklin ilgari surgan). Elektrlanishda bir jism qancha manfiy zaryad olsa, ikkinchisi shuncha musbat zaryad oladi. Zaryadlar atrofida elektr maydon hosil bo‘ladi; uning kuch xarakteristikasi kuchlanganlik E = F/q₀ (vektor, birligi 1 N/C = 1 V/m); yo‘nalishi musbat sinov zaryadiga ta’sir etuvchi kuch bilan bir xil. Vakuumdagi nuqtaviy q zaryaddan r masofada E = k|q|/r², bunda k = 9·10⁹ N·m²/C². Musbat zaryaddan E tashqariga, manfiydan zaryadga qarab yo‘nalgan; kuch chiziqlari musbatdan boshlanib, manfiyda tugaydi. Bir necha zaryad maydoni superpozitsiya prinsipi bilan topiladi: E = E₁ + E₂ + … (vektor yig‘indi). Bir to‘g‘ri chiziqda E larni qo‘shamiz yoki ayiramiz; o‘zaro perpendikulyar bo‘lsa E = √(E₁² + E₂²).

+−
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Elektrofiltr (changni tutuvchi qurilma) trubadagi tutunni tozalaydi: chang zarrachasi zaryadlanadi (taxminan 10⁻¹⁵ C) va 5·10⁵ N/C maydonda F = qE = 5·10⁻¹⁰ N kuch oladi. Diametri 10 mkm li chang zarrasining og‘irligi taxminan 10⁻¹¹ N, ya’ni elektr kuchi 50 marta katta va zarra plastinkaga tortiladi.

Kim ishlatadi

Ekolog muhandislar ishlab chiqarish chiqindilarini elektrofiltrlar bilan tozalaydi, nusxa ko‘chirish apparatlari texniklari zaryadlangan baraban bilan ishlaydi, yoqilg‘i quyish shoxobchalari xodimlari statik zaryadni yerga ulab chiqaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Quruq mato yoki yengingizga plastik ruchka yoki chizg‘ichni ishqalab, jo‘mrakdan oqayotgan juda ingichka suv oqimiga yaqinlashtiring: oqim ruchka tomon og‘adi. Ruchka bilan suvga tegmang.

Namunalar
E0,3 m+q = 4 nC
Nuqtaviy q = 4 nC (4·10⁻⁹ C) zaryaddan r = 0,3 m masofada E = kq/r² = 9·10⁹·4·10⁻⁹/0,09 = 36/0,09 = 400 N/C. Masofa 2 marta ortsa, E 4 marta kamayadi: 100 N/C.
E₁ = 300 N/CEE₂ = 400 N/C
Nuqtada ikki zaryad maydoni o‘zaro perpendikulyar: E₁ = 300 N/C va E₂ = 400 N/C. Natijaviy E = √(300² + 400²) = √250 000 = 500 N/C. Bir xil yo‘nalishda bo‘lsa, E = 700 N/C.
Sinfda faoliyat

Faqat quruq havoda, o‘qituvchi bilan: plastik chizg‘ichni junga ishqalab, mayda qog‘oz bo‘laklarini tortishini ko‘ring; hodisani zaryad va maydon tilida tushuntiring. Elektr tarmog‘i yoki quvvat manbalari bilan tajriba o‘tkazmang.

Mashq
1
Zaryadning saqlanish qonunini ta’riflang.
2
+6 nC va –2 nC zaryadli ikki bir xil shar tekkizilib ajratildi. Har birining zaryadi necha nC?
3
q = 2 nC dan r = 3 m da E necha N/C? (k = 9·10⁹)
4
Nima uchun maydon kuch chiziqlari kesishmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQog‘oz oygacha yetadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →