ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Elektr o‘tkazuvchanlik va Om qonuni

Darslar 35 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
35

Elektr o‘tkazuvchanlik. Tok kuchining kuchlanishga bog‘liqligi

Darslik: 132–135-betlar
MaqsadElektr o‘tkazuvchanlik, Om qonuni, solishtirma qarshilik va volt-amper xarakteristikani metallarning elektron nazariyasi asosida tushunish hamda masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
elektr o‘tkazuvchanlik · electrical conductivitysolishtirma qarshilik · resistivityvolt-amper xarakteristika (VAX) · current–voltage characteristicerkin elektronlar · free electrons
Tushuntirish

Elektr qarshiligiga teskari kattalik elektr o‘tkazuvchanlik γ = 1/R, birligi 1 Siemens = 1 S = 1/Ω. Metallarda tok erkin elektronlarning tartibli harakatidan hosil bo‘lishini Styuart va Tolmen tajribasi (1916) tasdiqladi: ular aniqlagan tok tashuvchilarning solishtirma zaryadi elektronnikiga mos keldi. Drude–Lorens nazariyasiga ko‘ra metall kristall panjara ionlari va ular orasida gaz kabi tartibsiz harakatlanuvchi erkin elektronlardan iborat (misda n ≈ 8,5·10²⁸ m⁻³). Tashqi maydon yo‘qda tok nol; maydon qo‘yilsa, elektronlar tartibli harakat qiladi va ionlar bilan to‘qnashib, qarshilik hosil qiladi. Zanjir qismi uchun Om qonuni (G. Om, XIX asr boshi): I = U/R = γU. O‘tkazgich qarshiligi R = ρl/S, bunda ρ – solishtirma qarshilik (Ω·m), l – uzunlik, S – ko‘ndalang kesim yuzi. Tok kuchining kuchlanishga bog‘lanish grafigi – VAX; metall uchun o‘zgarmas temperaturada u to‘g‘ri chiziq. Kumush eng yaxshi o‘tkazgich; amalda mis (γ ≈ 58 MS/m) va alyuminiy (≈ 36 MS/m) ishlatiladi; nixrom kabi qotishmalardan isitgich spirallari yasaladi. Elektrolitlarda temperatura ortsa o‘tkazuvchanlik ortadi (metallarda qarshilik ortadi).

lS
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Elektr uzatish liniyasining uzunligi 10 km bo‘lgan alyuminiy simi kesimi 150 mm² bo‘lsa, uning qarshiligi R = ρl/S = 2,8·10⁻⁸·10 000/1,5·10⁻⁴ ≈ 1,9 Ω. Kesim yupqaroq bo‘lsa, qarshilik va isrof ortadi, shuning uchun uzun liniyalarda qalin simlar ishlatiladi.

Kim ishlatadi

Elektr tarmoqlari muhandislari sim kesimini toki va uzunligiga qarab tanlaydi, elektrchilar uy simini yuklanishga mos qo‘yadi, isitgich yasovchilar kerakli qarshilikli sim tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozda 2 m uzun, kesimi 1 mm² bo‘lgan mis (ρ = 1,7·10⁻⁸ Ω·m) va alyuminiy (ρ = 2,8·10⁻⁸ Ω·m) sim qarshiligini hisoblab, qaysi biri yaxshi o‘tkazgich ekanini aniqlang.

Namunalar
Mis sim: ρ = 1,7·10⁻⁸ Ω·m, l = 100 m, S = 1,7 mm² = 1,7·10⁻⁶ m²: R = ρl/S = 1,7·10⁻⁸·100/1,7·10⁻⁶ = 1 Ω; 12 V da I = 12 A, o‘tkazuvchanlik γ = 1/R = 1 S.
I, AU, V123424681012140(1,5; 6)(3; 12)
Iste’molchi uchun VAX da U = 6 V da I = 1,5 A, U = 12 V da I = 3 A: nisbat U/I = 4 Ω ikkala holda ham bir xil – chiziqli element (Om qonuni bajariladi). Uzunligi 2 marta ortgan sim qarshiligi ham 2 marta ortadi: 8 Ω.
Sinfda faoliyat

Faqat hisob bilan (elektr tarmog‘i bilan tajriba o‘tkazilmaydi): daftaringizda U va I qiymatlari jadvalini tuzib, VAX chizing va qarshilikni U/I dan toping; ikki xil sim uchun chiziqlarni solishtiring.

Mashq
1
Om qonunini zanjir qismi uchun yozing va o‘tkazuvchanlik bilan bog‘lang.
2
U = 24 V, R = 6 Ω. Tok kuchi necha A?
3
R = ρl/S: ρ = 0,4·10⁻⁶ Ω·m (nixrom), l = 5 m, S = 1·10⁻⁶ m². R necha Ω?
4
Nima uchun isitgich spirali nixromdan yasaladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli165 % — soxta so‘rovmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →