Elektr o‘tkazuvchanlik. Tok kuchining kuchlanishga bog‘liqligi
Elektr qarshiligiga teskari kattalik elektr o‘tkazuvchanlik γ = 1/R, birligi 1 Siemens = 1 S = 1/Ω. Metallarda tok erkin elektronlarning tartibli harakatidan hosil bo‘lishini Styuart va Tolmen tajribasi (1916) tasdiqladi: ular aniqlagan tok tashuvchilarning solishtirma zaryadi elektronnikiga mos keldi. Drude–Lorens nazariyasiga ko‘ra metall kristall panjara ionlari va ular orasida gaz kabi tartibsiz harakatlanuvchi erkin elektronlardan iborat (misda n ≈ 8,5·10²⁸ m⁻³). Tashqi maydon yo‘qda tok nol; maydon qo‘yilsa, elektronlar tartibli harakat qiladi va ionlar bilan to‘qnashib, qarshilik hosil qiladi. Zanjir qismi uchun Om qonuni (G. Om, XIX asr boshi): I = U/R = γU. O‘tkazgich qarshiligi R = ρl/S, bunda ρ – solishtirma qarshilik (Ω·m), l – uzunlik, S – ko‘ndalang kesim yuzi. Tok kuchining kuchlanishga bog‘lanish grafigi – VAX; metall uchun o‘zgarmas temperaturada u to‘g‘ri chiziq. Kumush eng yaxshi o‘tkazgich; amalda mis (γ ≈ 58 MS/m) va alyuminiy (≈ 36 MS/m) ishlatiladi; nixrom kabi qotishmalardan isitgich spirallari yasaladi. Elektrolitlarda temperatura ortsa o‘tkazuvchanlik ortadi (metallarda qarshilik ortadi).
Elektr uzatish liniyasining uzunligi 10 km bo‘lgan alyuminiy simi kesimi 150 mm² bo‘lsa, uning qarshiligi R = ρl/S = 2,8·10⁻⁸·10 000/1,5·10⁻⁴ ≈ 1,9 Ω. Kesim yupqaroq bo‘lsa, qarshilik va isrof ortadi, shuning uchun uzun liniyalarda qalin simlar ishlatiladi.
Elektr tarmoqlari muhandislari sim kesimini toki va uzunligiga qarab tanlaydi, elektrchilar uy simini yuklanishga mos qo‘yadi, isitgich yasovchilar kerakli qarshilikli sim tanlaydi.
Qog‘ozda 2 m uzun, kesimi 1 mm² bo‘lgan mis (ρ = 1,7·10⁻⁸ Ω·m) va alyuminiy (ρ = 2,8·10⁻⁸ Ω·m) sim qarshiligini hisoblab, qaysi biri yaxshi o‘tkazgich ekanini aniqlang.
Faqat hisob bilan (elektr tarmog‘i bilan tajriba o‘tkazilmaydi): daftaringizda U va I qiymatlari jadvalini tuzib, VAX chizing va qarshilikni U/I dan toping; ikki xil sim uchun chiziqlarni solishtiring.