Butun zanjir uchun Om qonuni. Tok manbayining foydali ish koeffitsiyenti
Elektrostatik maydon zaryadni berk kontur bo‘ylab ko‘chirganda ish bajarmaydi, shuning uchun zanjirda energiya manbai uchun tabiati elektrostatik bo‘lmagan – chet – kuchlar kerak (kimyoviy elementda kimyoviy, generatorda magnit). Chet kuchlar bir birlik musbat zaryadni manba ichida ko‘chirganda bajargan ish manbaning elektr yurituvchi kuchi (EYuK) deyiladi: ℰ = Achet/q, birligi volt. Energiyaning saqlanishidan butun zanjir uchun Om qonuni: I = ℰ/(R + r), bunda R – tashqi, r – manbaning ichki qarshiligi. Bundan ℰ = IR + Ir; manba qutblaridagi kuchlanish U = IR = ℰ – Ir. Zanjir uzilgan (I = 0) bo‘lsa, U = ℰ; tashqi qarshilik R = 0 bo‘lsa (qisqa tutashuv) tok eng katta: Iqt = ℰ/r – juda xavfli, sim va manba qizib ketadi. Manbaning FIK: η = Af/Achet = R/(R + r) = U/ℰ (foizda ×100%); R qanchalik katta bo‘lsa, FIK shuncha yuqori.
Avtomobil akkumulyatorining EYuK i 12 V, ichki qarshiligi taxminan 0,02 Ω. Starter ishga tushganda 200 A tok oladi: ichki qarshilikdagi kuchlanish tushuvi Ir = 200·0,02 = 4 V, qisqichlardagi kuchlanish esa 12 − 4 = 8 V ga tushadi. Shuning uchun starter aylanayotganda faralar xiralashadi.
Avtomobil elektrchilari akkumulyator holatini yuklama ostida tekshiradi, elektron qurilmalar konstruktorlari manbaning ichki qarshiligini hisobga oladi, elektromobil dasturchilari batareya quvvatini boshqaradi.
Daftarga ℰ = 3 V va r = 1 Ω li element uchun U = ℰ − Ir grafigini chizing. Grafik o‘qlarni qaysi nuqtalarda kesishini toping va bu nuqtalar nimani bildirishini yozing (faqat hisob-kitob).
Faqat hisob bilan: ℰ = 9 V, r = 1 Ω manba uchun R = 1, 2, 4, 8, 17 Ω da I, U va η ni hisoblab jadval tuzing; qaysi R da FIK eng katta ekanini aniqlang. Batareyalarni qisqa tutashtirmang!