☰ Mundarija · Fizika

Butun zanjir uchun Om qonuni

Darslar 37 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
37

Butun zanjir uchun Om qonuni. Tok manbayining foydali ish koeffitsiyenti

Darslik: 138–140-betlar
MaqsadChet kuchlar, EYuK, butun zanjir uchun Om qonuni, qisqa tutashuv va tok manbayining FIK ini masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
chet kuchlar · extraneous forceselektr yurituvchi kuch (EYuK) · electromotive force (EMF)ichki qarshilik · internal resistanceqisqa tutashuv · short circuit
Tushuntirish

Elektrostatik maydon zaryadni berk kontur bo‘ylab ko‘chirganda ish bajarmaydi, shuning uchun zanjirda energiya manbai uchun tabiati elektrostatik bo‘lmagan – chet – kuchlar kerak (kimyoviy elementda kimyoviy, generatorda magnit). Chet kuchlar bir birlik musbat zaryadni manba ichida ko‘chirganda bajargan ish manbaning elektr yurituvchi kuchi (EYuK) deyiladi: ℰ = Achet/q, birligi volt. Energiyaning saqlanishidan butun zanjir uchun Om qonuni: I = ℰ/(R + r), bunda R – tashqi, r – manbaning ichki qarshiligi. Bundan ℰ = IR + Ir; manba qutblaridagi kuchlanish U = IR = ℰ – Ir. Zanjir uzilgan (I = 0) bo‘lsa, U = ℰ; tashqi qarshilik R = 0 bo‘lsa (qisqa tutashuv) tok eng katta: Iqt = ℰ/r – juda xavfli, sim va manba qizib ketadi. Manbaning FIK: η = Af/Achet = R/(R + r) = U/ℰ (foizda ×100%); R qanchalik katta bo‘lsa, FIK shuncha yuqori.

Namunalar
ℰ = 12 V, r = 1 Ω, R = 5 Ω: I = ℰ/(R + r) = 12/6 = 2 A; U = IR = 10 V (tekshiruv: ℰ – Ir = 12 – 2 = 10 V); η = U/ℰ = 10/12 ≈ 83 %.
Batareya ℰ = 4,5 V, r = 1,5 Ω. Qisqa tutashuv toki I = ℰ/r = 4,5/1,5 = 3 A. R = 13,5 Ω da: η = R/(R + r) = 13,5/15 = 0,9 = 90 %.
Sinfda faoliyat

Faqat hisob bilan: ℰ = 9 V, r = 1 Ω manba uchun R = 1, 2, 4, 8, 17 Ω da I, U va η ni hisoblab jadval tuzing; qaysi R da FIK eng katta ekanini aniqlang. Batareyalarni qisqa tutashtirmang!

Mashq
1
Butun zanjir uchun Om qonunini yozing.
2
ℰ = 10 V, r = 2 Ω, R = 3 Ω. Tok kuchi necha A?
3
Shu zanjirda manba qutblaridagi kuchlanish necha V?
4
ℰ = 6 V, r = 0,5 Ω. Qisqa tutashuv toki necha A? Nima uchun xavfli?