ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Butun zanjir uchun Om qonuni

Darslar 37 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
37

Butun zanjir uchun Om qonuni. Tok manbayining foydali ish koeffitsiyenti

Darslik: 138–140-betlar
MaqsadChet kuchlar, EYuK, butun zanjir uchun Om qonuni, qisqa tutashuv va tok manbayining FIK ini masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
chet kuchlar · extraneous forceselektr yurituvchi kuch (EYuK) · electromotive force (EMF)ichki qarshilik · internal resistanceqisqa tutashuv · short circuit
Tushuntirish

Elektrostatik maydon zaryadni berk kontur bo‘ylab ko‘chirganda ish bajarmaydi, shuning uchun zanjirda energiya manbai uchun tabiati elektrostatik bo‘lmagan – chet – kuchlar kerak (kimyoviy elementda kimyoviy, generatorda magnit). Chet kuchlar bir birlik musbat zaryadni manba ichida ko‘chirganda bajargan ish manbaning elektr yurituvchi kuchi (EYuK) deyiladi: ℰ = Achet/q, birligi volt. Energiyaning saqlanishidan butun zanjir uchun Om qonuni: I = ℰ/(R + r), bunda R – tashqi, r – manbaning ichki qarshiligi. Bundan ℰ = IR + Ir; manba qutblaridagi kuchlanish U = IR = ℰ – Ir. Zanjir uzilgan (I = 0) bo‘lsa, U = ℰ; tashqi qarshilik R = 0 bo‘lsa (qisqa tutashuv) tok eng katta: Iqt = ℰ/r – juda xavfli, sim va manba qizib ketadi. Manbaning FIK: η = Af/Achet = R/(R + r) = U/ℰ (foizda ×100%); R qanchalik katta bo‘lsa, FIK shuncha yuqori.

ℰ, r+−R
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avtomobil akkumulyatorining EYuK i 12 V, ichki qarshiligi taxminan 0,02 Ω. Starter ishga tushganda 200 A tok oladi: ichki qarshilikdagi kuchlanish tushuvi Ir = 200·0,02 = 4 V, qisqichlardagi kuchlanish esa 12 − 4 = 8 V ga tushadi. Shuning uchun starter aylanayotganda faralar xiralashadi.

Kim ishlatadi

Avtomobil elektrchilari akkumulyator holatini yuklama ostida tekshiradi, elektron qurilmalar konstruktorlari manbaning ichki qarshiligini hisobga oladi, elektromobil dasturchilari batareya quvvatini boshqaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftarga ℰ = 3 V va r = 1 Ω li element uchun U = ℰ − Ir grafigini chizing. Grafik o‘qlarni qaysi nuqtalarda kesishini toping va bu nuqtalar nimani bildirishini yozing (faqat hisob-kitob).

Namunalar
ℰ = 12 V, r = 1 Ω+−5 Ω
ℰ = 12 V, r = 1 Ω, R = 5 Ω: I = ℰ/(R + r) = 12/6 = 2 A; U = IR = 10 V (tekshiruv: ℰ – Ir = 12 – 2 = 10 V); η = U/ℰ = 10/12 ≈ 83 %.
Batareya ℰ = 4,5 V, r = 1,5 Ω. Qisqa tutashuv toki I = ℰ/r = 4,5/1,5 = 3 A. R = 13,5 Ω da: η = R/(R + r) = 13,5/15 = 0,9 = 90 %.
Sinfda faoliyat

Faqat hisob bilan: ℰ = 9 V, r = 1 Ω manba uchun R = 1, 2, 4, 8, 17 Ω da I, U va η ni hisoblab jadval tuzing; qaysi R da FIK eng katta ekanini aniqlang. Batareyalarni qisqa tutashtirmang!

Mashq
1
Butun zanjir uchun Om qonunini yozing.
2
ℰ = 10 V, r = 2 Ω, R = 3 Ω. Tok kuchi necha A?
3
Shu zanjirda manba qutblaridagi kuchlanish necha V?
4
ℰ = 6 V, r = 0,5 Ω. Qisqa tutashuv toki necha A? Nima uchun xavfli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQisqa tutashuv — eng yaxshi usulmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →