☰ Mundarija · Fizika

Issiqlik dvigatellari va ekologiya

Darslar 29 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
29

Inson hayotida issiqlik dvigatellarining ahamiyati. Issiqlik dvigatellari va ekologiya

Darslik: 106–111-betlar
MaqsadIssiqlik dvigatellari turlarini (bug‘ turbinasi, to‘rt taktli ichki yonuv dvigateli, dizel, reaktiv dvigatel), ularning FIK ini va atrof-muhitga ta’sirini bilish.
Yangi so‘zlar
ichki yonuv dvigateli · internal combustion enginetakt · strokereaktiv dvigatel · jet engineissiqxona effekti · greenhouse effect
Tushuntirish

Issiqlik dvigatellariga bug‘ mashinasi va turbinasi, ichki yonuv dvigateli (benzinli va dizel) hamda reaktiv dvigatellar kiradi. Bug‘ qurilmasida isitkich – bug‘ qozoni, ishchi modda – bug‘, sovitkich – kondensator yoki atmosfera. To‘rt taktli benzinli dvigatelda taktlar: so‘rish (aralashma kiradi), siqish (adiabatik qiziydi), ishchi yo‘l (uchqun aralashmani yondiradi, gaz kengayib ish bajaradi) va chiqarish (yonish mahsulotlari chiqariladi). Dizelda faqat havo siqiladi, u yoqilg‘ini o‘zi alangalatadigan darajada qiziydi; siqish darajasi yuqori, shu sababli dizelning FIK benzinli dvigatelnikidan yuqori (taxminan 35–40 %, benzinli taxminan 25–30 %). Reaktiv dvigatelda gaz katta tezlik bilan soplodan chiqadi va impulsning saqlanish qonuniga ko‘ra tortish kuchi hosil bo‘ladi. Issiqlik dvigatellari transport, elektr energiyasi ishlab chiqarish va sanoatda juda muhim, lekin yoqilg‘i yonganda CO₂ (issiqxona effekti, iqlim isishi), azot va oltingugurt oksidlari (kislotali yomg‘ir), tutun va chang hosil bo‘ladi; shuning uchun katalitik filtrlar, sifatli yoqilg‘i, elektromobillar va qayta tiklanuvchi energiya manbalariga o‘tish muhim.

Namunalar
Benzinli dvigatel bir siklda 1000 J issiqlik oladi, FIK 25 %: foydali ish A = ηQ₁ = 0,25·1000 = 250 J, sovitkichga 750 J beriladi.
Dizel yoqilg‘ining yonishidan 50 MJ oladi, FIK 40 %: foydali ish 20 MJ; shu ish 10 kN tortish kuchi bilan 2000 m masofaga yetadi (A = Fs = 10 000·2000 = 20 MJ).
Sinfda faoliyat

Faqat uyda, kattalar bilan: ro‘zg‘or yoki ko‘chadagi mashinalar turini ro‘yxatga olib, ularning qaysi biri benzin, dizel yoki elektr ekanini aniqlang va ekologik jihatdan taqqoslang. Dvigatelga yoki chiqindi quvuriga tegmang.

Mashq
1
To‘rt taktli dvigatel taktlarini tartib bilan ayting.
2
Dvigatel FIK 30 %, bir siklda 2000 J issiqlik oldi. Foydali ish necha J?
3
Nima uchun dizelning FIK benzinli dvigatelnikidan yuqori?
4
Issiqlik dvigatellari atrof-muhitga qanday ta’sir qiladi? Ikki misol keltiring.