Inson hayotida issiqlik dvigatellarining ahamiyati. Issiqlik dvigatellari va ekologiya
Issiqlik dvigatellariga bug‘ mashinasi va turbinasi, ichki yonuv dvigateli (benzinli va dizel) hamda reaktiv dvigatellar kiradi. Bug‘ qurilmasida isitkich – bug‘ qozoni, ishchi modda – bug‘, sovitkich – kondensator yoki atmosfera. To‘rt taktli benzinli dvigatelda taktlar: so‘rish (aralashma kiradi), siqish (adiabatik qiziydi), ishchi yo‘l (uchqun aralashmani yondiradi, gaz kengayib ish bajaradi) va chiqarish (yonish mahsulotlari chiqariladi). Dizelda faqat havo siqiladi, u yoqilg‘ini o‘zi alangalatadigan darajada qiziydi; siqish darajasi yuqori, shu sababli dizelning FIK benzinli dvigatelnikidan yuqori (taxminan 35–40 %, benzinli taxminan 25–30 %). Reaktiv dvigatelda gaz katta tezlik bilan soplodan chiqadi va impulsning saqlanish qonuniga ko‘ra tortish kuchi hosil bo‘ladi. Issiqlik dvigatellari transport, elektr energiyasi ishlab chiqarish va sanoatda juda muhim, lekin yoqilg‘i yonganda CO₂ (issiqxona effekti, iqlim isishi), azot va oltingugurt oksidlari (kislotali yomg‘ir), tutun va chang hosil bo‘ladi; shuning uchun katalitik filtrlar, sifatli yoqilg‘i, elektromobillar va qayta tiklanuvchi energiya manbalariga o‘tish muhim.
Benzinli mashina 100 km yo‘lga taxminan 8 litr benzin sarflasa, taxminan 8·2,3 ≈ 18 kg karbonat angidrid chiqaradi (1 litr benzin yonganda taxminan 2,3 kg CO₂ hosil bo‘ladi). Bu gaz atmosferada issiqxona effektini kuchaytiradi, shuning uchun sarf va transport turi muhim.
Atrof-muhit inspektorlari chiqindi miqdorini nazorat qiladi, avtomobil muhandislari sarfni kamaytiruvchi dvigatellar yaratadi, shahar rejalovchilari jamoat transporti va velosiped yo‘llarini rejalashtiradi.
Qog‘ozda 100 km ga 18 kg CO₂ ma’lumotidan foydalanib, benzinli mashinada 3 km masofada chiqadigan gazni hisoblang. Piyoda yoki velosipedda borsangiz bu miqdor tejalishini yozing.
Faqat uyda, kattalar bilan: ro‘zg‘or yoki ko‘chadagi mashinalar turini ro‘yxatga olib, ularning qaysi biri benzin, dizel yoki elektr ekanini aniqlang va ekologik jihatdan taqqoslang. Dvigatelga yoki chiqindi quvuriga tegmang.