Prujinali va matematik mayatniklar
Prujinali mayatnik – bikrligi k bo‘lgan prujinaga osilgan m massali yuk. Uning siklik chastotasi ω = √(k/m), davri T = 2π√(m/k): davr massaning kvadrat ildiziga to‘g‘ri, bikrlikning kvadrat ildiziga teskari proporsional. Matematik mayatnik – cho‘zilmas va vaznsiz ipga osilgan moddiy nuqta; kichik og‘ishlarda (α ≲ 6–8°) uning davri Gyugens formulasi bilan topiladi: T = 2π√(l/g). Bundan: davr amplitudaga (kichik α da) va yuk massasiga bog‘liq emas, uzunlikning kvadrat ildiziga to‘g‘ri, g ning kvadrat ildiziga teskari proporsional. Prujinali mayatnikda to‘la energiya E = kA²/2 = mυ²/2 + kx²/2 doimiy: siljish eng katta bo‘lganda hammasi potensial, muvozanat vaziyatida hammasi kinetik energiya (mυₘₐₓ²/2 = kA²/2). Katta burchaklarda matematik mayatnik tebranishi garmonik bo‘lmay qoladi, chunki sinα ≈ α taqribiy tenglik buziladi.
T = 2π·√(L/g) = 2,46 s · f = 1/T = 0,41 Hz
g = 9,8 m/s². Davr massaga bog‘liq emas; kichik burchaklarda burchakka ham deyarli bog‘liq emas.
Maktab maydonchasidagi belanchakning zanjiri 3 m uzunlikda. Matematik mayatnik formulasi bo‘yicha uning davri T = 2π√(3/10) ≈ 3,4 s. Davr belanchakdagi bolaning og‘irligiga bog‘liq emas, shuning uchun yengil yoki og‘ir bola o‘tirsa ham, bir tebranish taxminan bir xil vaqt oladi.
Soatsozlar mayatnik uzunligini aniq sozlaydi, seysmologlar yer silkinishini prujinali va mayatnikli datchiklar bilan qayd etadi, quruvchilar baland binolarda tebranishni so‘ndiruvchi mayatniklar o‘rnatadi.
Ip uchiga kichik o‘chirg‘ich bog‘lab, 10 ta tebranish vaqtini avval kichik, keyin biroz kattaroq burchakda o‘lchang. Burchak kichik bo‘lsa, vaqtlar deyarli teng chiqishini tekshiring.
Sinfda, o‘qituvchi bilan: ipga osilgan kichik sharcha bilan turli uzunliklarda (25 sm, 100 sm) 10 ta tebranish vaqtini o‘lchab, uzunlik 4 marta ortganda davr 2 marta ortishini tekshiring. Sharcha kichik va yengil bo‘lsin, atrofda hech kim bo‘lmasin.