ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Prujinali va matematik mayatniklar

Darslar 23 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
23

Prujinali va matematik mayatniklar

Darslik: 81–84-betlar
MaqsadPrujinali va matematik mayatnik davri formulalarini va mayatnik energiyasini masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
prujinali mayatnik · spring pendulummatematik mayatnik · mathematical pendulumbikrlik k · stiffness kGyugens formulasi · Huygens’ formula
Tushuntirish

Prujinali mayatnik – bikrligi k bo‘lgan prujinaga osilgan m massali yuk. Uning siklik chastotasi ω = √(k/m), davri T = 2π√(m/k): davr massaning kvadrat ildiziga to‘g‘ri, bikrlikning kvadrat ildiziga teskari proporsional. Matematik mayatnik – cho‘zilmas va vaznsiz ipga osilgan moddiy nuqta; kichik og‘ishlarda (α ≲ 6–8°) uning davri Gyugens formulasi bilan topiladi: T = 2π√(l/g). Bundan: davr amplitudaga (kichik α da) va yuk massasiga bog‘liq emas, uzunlikning kvadrat ildiziga to‘g‘ri, g ning kvadrat ildiziga teskari proporsional. Prujinali mayatnikda to‘la energiya E = kA²/2 = mυ²/2 + kx²/2 doimiy: siljish eng katta bo‘lganda hammasi potensial, muvozanat vaziyatida hammasi kinetik energiya (mυₘₐₓ²/2 = kA²/2). Katta burchaklarda matematik mayatnik tebranishi garmonik bo‘lmay qoladi, chunki sinα ≈ α taqribiy tenglik buziladi.

mk
L = 1,5 m

T = 2π·√(L/g) = 2,46 s · f = 1/T = 0,41 Hz

g = 9,8 m/s². Davr massaga bog‘liq emas; kichik burchaklarda burchakka ham deyarli bog‘liq emas.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab maydonchasidagi belanchakning zanjiri 3 m uzunlikda. Matematik mayatnik formulasi bo‘yicha uning davri T = 2π√(3/10) ≈ 3,4 s. Davr belanchakdagi bolaning og‘irligiga bog‘liq emas, shuning uchun yengil yoki og‘ir bola o‘tirsa ham, bir tebranish taxminan bir xil vaqt oladi.

Kim ishlatadi

Soatsozlar mayatnik uzunligini aniq sozlaydi, seysmologlar yer silkinishini prujinali va mayatnikli datchiklar bilan qayd etadi, quruvchilar baland binolarda tebranishni so‘ndiruvchi mayatniklar o‘rnatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Ip uchiga kichik o‘chirg‘ich bog‘lab, 10 ta tebranish vaqtini avval kichik, keyin biroz kattaroq burchakda o‘lchang. Burchak kichik bo‘lsa, vaqtlar deyarli teng chiqishini tekshiring.

Namunalar
1 kgk = 400 N/m
Prujina k = 400 N/m, yuk m = 1 kg: ω = √(k/m) = √400 = 20 rad/s; T = 2π/ω = π/10 ≈ 0,31 s. Yuk massasi 4 kg bo‘lsa, T 2 marta ortadi: ≈ 0,63 s.
αl = 0,9 m
Matematik mayatnik uzunligi 0,9 m (g = 10 m/s²): T = 2π√(0,9/10) = 2π·0,3 ≈ 1,88 s. Uzunlik 4 marta kamaytirilsa (0,225 m), davr 2 marta kamayadi: ≈ 0,94 s.
Sinfda faoliyat

Sinfda, o‘qituvchi bilan: ipga osilgan kichik sharcha bilan turli uzunliklarda (25 sm, 100 sm) 10 ta tebranish vaqtini o‘lchab, uzunlik 4 marta ortganda davr 2 marta ortishini tekshiring. Sharcha kichik va yengil bo‘lsin, atrofda hech kim bo‘lmasin.

Mashq
1
Prujinali mayatnik davri formulasi nima? Davr nimalarga bog‘liq?
2
Prujina bikrligi 4 marta oshsa (massa o‘zgarmaydi), davr necha marta o‘zgaradi?
3
Matematik mayatnik uzunligi 90 sm dan 10 sm ga kamaytirildi. Davr necha marta kamayadi?
4
Prujinali mayatnik: k = 200 N/m, A = 0,1 m. To‘la energiya necha J? (E = kA²/2)
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDerazalarni yopish isitishni kamaytirdimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →