ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Og‘irlik va vaznsizlik

Darslar 12 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
12

Jism og‘irligining harakat turiga bog‘liqligi

Darslik: 37–39-betlar
MaqsadJism og‘irligining tayanch yoki osmaning tezlanishiga bog‘liqligini, vaznsizlik va ortiqcha yuklamani tushuntirish.
Yangi so‘zlar
jism og‘irligi · weight of a bodyvaznsizlik · weightlessnessortiqcha yuklama · overloadreaksiya kuchi · reaction force
Tushuntirish

Jismning og‘irligi – uning tayanchga yoki osmaga ta’sir qiladigan kuchi; u tayanchning reaksiya kuchi N ga kattaligi teng, yo‘nalishi qarama-qarshi (uchinchi qonun). Tinch holatda yoki o‘zgarmas tezlikda P = mg. Tayanch (lift) a tezlanish bilan pastga harakatlansa, mg – N = ma, shuning uchun P = m(g – a); yuqoriga tezlanish bilan harakatlansa, P = m(g + a). Agar a = g va pastga yo‘nalgan bo‘lsa, P = 0 – vaznsizlik: jism tayanchga bosmaydi; erkin tushayotgan jism, orbitadagi yo‘ldosh va uning ichidagi odamlar shu holatda. Yuklama koeffitsiyenti n = P/(mg) = 1 + a/g (tezlanish yuqoriga bo‘lganda n > 1, bu ortiqcha yuklama): raketa uchirilishida va uchuvchilarda bir necha marta katta. Egri yo‘lda ham og‘irlik o‘zgaradi: qavariq ko‘prikning yuqorisida P = m(g – υ²/R), botiq joyning pastida P = m(g + υ²/R). Tezlanish faqat gorizontal bo‘lsa, vertikal yo‘nalishdagi og‘irlik o‘zgarmaydi.

TayanchOg‘irlik
tinch yoki tekisP = mg
tezlanish yuqorigaP = m(g + a)
tezlanish pastgaP = m(g − a)
a = g, pastgaP = 0
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Attraksion vagonlari radiusi 15 m bo‘lgan chuqurlikning eng pastki nuqtasidan 15 m/s tezlik bilan o‘tadi. Yo‘lovchi og‘irligi P = m(g + υ²/R) = m(10 + 15) = 2,5 mg, ya’ni u o‘zini odatdagidan 2,5 marta og‘ir his qiladi (yuklanish koeffitsiyenti n = 2,5).

Kim ishlatadi

Attraksionlarni loyihalovchilar yo‘lovchilar uchun xavfsiz yuklanishni tanlaydi, uchuvchilar va kosmonavtlar yuklanishga chidamliligini mashq qiladi, shifokorlar sport va parvoz salomatligini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab maydonchasidagi belanchakda (to‘g‘ri o‘tirib, sekin) tebranayotib, eng pastki nuqtada o‘rindiqqa qattiqroq bosilishingizni his qiling; eng yuqorida esa yengillik seziladi.

Namunalar
Nmg
Massasi 60 kg odam liftda: yuqoriga a = 2 m/s² bilan tezlansa P = 60·(10 + 2) = 720 N; pastga a = 2 m/s² bilan tezlansa P = 60·(10 – 2) = 480 N; tinch liftda P = 600 N.
mgN = 0
Avtomobil (m = 1000 kg) qavariq ko‘prikning yuqorisidan υ = 20 m/s bilan o‘tadi, egrilik radiusi R = 40 m. P = m(g – υ²/R) = 1000·(10 – 400/40) = 0: bu nuqtada jism vaznsiz, shina yo‘lga bosmaydi.
Sinfda faoliyat

Sinfda, xotiradan: arg‘imchoqda uchganingiz yoki liftda yurganingizdagi lahzalarni eslab, qaysi paytda o‘zingizni «yengil», qaysi paytda «og‘ir» his qilganingizni jadvalga yozing va P = m(g ± a) bilan tushuntiring. Hech qanday xavfli sakrash yoki tajriba o‘tkazmang.

Mashq
1
Tinch turgan liftda 65 kg odam og‘irligi necha N? (g = 10 m/s²)
2
65 kg odam yuqoriga a = 2 m/s² bilan tezlanayotgan liftda. Og‘irligi necha N? (g = 10 m/s²)
3
Raketa yuqoriga 30 m/s² bilan tezlashadi. Yuklama koeffitsiyenti n necha? (g = 10 m/s²)
4
Nima uchun lift tros uzilib erkin tushsa, undagi odam vaznsiz bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBakteriya va Yer massasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →