Jism og‘irligining harakat turiga bog‘liqligi
Jismning og‘irligi – uning tayanchga yoki osmaga ta’sir qiladigan kuchi; u tayanchning reaksiya kuchi N ga kattaligi teng, yo‘nalishi qarama-qarshi (uchinchi qonun). Tinch holatda yoki o‘zgarmas tezlikda P = mg. Tayanch (lift) a tezlanish bilan pastga harakatlansa, mg – N = ma, shuning uchun P = m(g – a); yuqoriga tezlanish bilan harakatlansa, P = m(g + a). Agar a = g va pastga yo‘nalgan bo‘lsa, P = 0 – vaznsizlik: jism tayanchga bosmaydi; erkin tushayotgan jism, orbitadagi yo‘ldosh va uning ichidagi odamlar shu holatda. Yuklama koeffitsiyenti n = P/(mg) = 1 + a/g (tezlanish yuqoriga bo‘lganda n > 1, bu ortiqcha yuklama): raketa uchirilishida va uchuvchilarda bir necha marta katta. Egri yo‘lda ham og‘irlik o‘zgaradi: qavariq ko‘prikning yuqorisida P = m(g – υ²/R), botiq joyning pastida P = m(g + υ²/R). Tezlanish faqat gorizontal bo‘lsa, vertikal yo‘nalishdagi og‘irlik o‘zgarmaydi.
| Tayanch | Og‘irlik |
|---|---|
| tinch yoki tekis | P = mg |
| tezlanish yuqoriga | P = m(g + a) |
| tezlanish pastga | P = m(g − a) |
| a = g, pastga | P = 0 |
Attraksion vagonlari radiusi 15 m bo‘lgan chuqurlikning eng pastki nuqtasidan 15 m/s tezlik bilan o‘tadi. Yo‘lovchi og‘irligi P = m(g + υ²/R) = m(10 + 15) = 2,5 mg, ya’ni u o‘zini odatdagidan 2,5 marta og‘ir his qiladi (yuklanish koeffitsiyenti n = 2,5).
Attraksionlarni loyihalovchilar yo‘lovchilar uchun xavfsiz yuklanishni tanlaydi, uchuvchilar va kosmonavtlar yuklanishga chidamliligini mashq qiladi, shifokorlar sport va parvoz salomatligini baholaydi.
Maktab maydonchasidagi belanchakda (to‘g‘ri o‘tirib, sekin) tebranayotib, eng pastki nuqtada o‘rindiqqa qattiqroq bosilishingizni his qiling; eng yuqorida esa yengillik seziladi.
Sinfda, xotiradan: arg‘imchoqda uchganingiz yoki liftda yurganingizdagi lahzalarni eslab, qaysi paytda o‘zingizni «yengil», qaysi paytda «og‘ir» his qilganingizni jadvalga yozing va P = m(g ± a) bilan tushuntiring. Hech qanday xavfli sakrash yoki tajriba o‘tkazmang.