ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Qiya tekislik FIK si va to‘qnashishlar

Darslar 15–16 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
15

Laboratoriya ishi: qiya tekislikda foydali ish koeffitsiyentini aniqlash

Darslik: 51–52-betlar
MaqsadQiya tekislikning foydali ish koeffitsiyentini tajribada aniqlash.
Yangi so‘zlar
dinamometr · dynamometer (spring scale)foydali ish · useful workto‘la ish · total workshtativ · stand (tripod)
Tushuntirish

Ishning maqsadi – qiya tekislikning foydali ish koeffitsiyentini aniqlash va u qiyalik burchagiga bog‘liqligini tekshirish. Asboblar: uzun yupqa taxta, qisqichli shtativ, yog‘och brusok, yuklar to‘plami, dinamometr, o‘lchov lentasi. Taxtani shtativga qiya qilib mahkamlaymiz, uning uzunligi l va balandligi h ni o‘lchaymiz. Dinamometr bilan brusok (yuk bilan) og‘irligi P ni topamiz. So‘ng brusokni taxta bo‘ylab dinamometr yordamida siltamasdan, bir tekis tortamiz va F ko‘rsatishini yozamiz. Foydali ish Af = P·h, to‘la ish Aₜ = F·l, FIK η = Af/Aₜ·100%. Tajribani kamida 3 marta takrorlab, natijalarni jadvalga yozamiz; so‘ng balandlikni o‘zgartirib (boshqa burchak) ham o‘lchaymiz. Odatda burchak kattalashganda ishqalanish ulushi kamayadi va FIK ortadi. Xatolik manbalari: dinamometr aniqligi, notekis tortish, o‘lchov lentasi. Xavfsizlik: taxta tushib ketmasligi uchun shtativni mahkamlang, og‘ir yuk olmang, barmoqlarni brusok va taxta orasiga tiqmang.

!Xavfsizlik
Taxta tushib ketmasligi uchun shtativni mahkamlang, og‘ir yuk olmang, barmoqlarni brusok va taxta orasiga tiqmang.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yuk tashuvchilar 50 kg li qutini kuzovga 3 m uzun, 1 m baland qiya taxta bilan ko‘taradi. Qutini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘tarishga mgh = 50·10·1 = 500 J foydali ish kerak. Agar taxta bo‘ylab 250 N kuch bilan itarilsa, to‘liq ish 250·3 = 750 J va FIK 500/750 ≈ 67 %; qolgan ish ishqalanishga ketadi.

Kim ishlatadi

Yuk tashuvchilar va omborchilar qiya tekislikdan foydalanib yuk ko‘taradi, g‘ildirakli aravachadagilar uchun pandus loyihalovchilar qiyalikni tanlaydi, mexanik muhandislar mashinalarning FIK ini o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab yoki uyingiz atrofidagi qiya yo‘lakchalarni (pandus, aravacha uchun qiyalik) toping. Uzunligi va balandligini odimlab yoki chizg‘ich bilan baholab, qaysi biri eng yumshoq ekanini aniqlang.

Namunalar
αh = 0,5 ml = 1 mABC
P = 6 N, h = 0,5 m, F = 4 N, l = 1 m: foydali ish 6·0,5 = 3 J, to‘la ish 4·1 = 4 J, η = 3/4·100 = 75 %.
αh = 0,6 ml = 1 mABC
Qiyaroq tekislikda (h = 0,6 m) F = 4,5 N bo‘ldi, P = 6 N, l = 1 m: Af = 3,6 J, Aₜ = 4,5 J, η = 80 % – qiyalik ortganda FIK ortdi. Baribir ishqalanish ishning bir qismini oladi, shuning uchun η < 100 %.
Sinfda faoliyat

Sinfda: o‘z jadvalingizni tayyorlang (l, h, P, F, Aₜ, Af, η). O‘qituvchi bergan namunaviy sonlar bilan hisoblashni mashq qiling va natijani 3 ta tajribada solishtiring. Dinamometrni to‘satdan qo‘yib yubormang.

Mashq
1
Qiya tekislikda foydali va to‘la ish qanday topiladi?
2
P = 5 N, h = 0,4 m, F = 2,5 N, l = 1 m. FIK necha foiz? (Af = 2 J, Aₜ = 2,5 J)
3
Brusokni tortish kuchi 3 N, l = 2 m. To‘la ish necha J?
4
Nima uchun dinamometr bilan brusokni bir tekis, siltamasdan tortish kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMukammal talabaning kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →