Laboratoriya ishi: qiya tekislikda foydali ish koeffitsiyentini aniqlash
Ishning maqsadi – qiya tekislikning foydali ish koeffitsiyentini aniqlash va u qiyalik burchagiga bog‘liqligini tekshirish. Asboblar: uzun yupqa taxta, qisqichli shtativ, yog‘och brusok, yuklar to‘plami, dinamometr, o‘lchov lentasi. Taxtani shtativga qiya qilib mahkamlaymiz, uning uzunligi l va balandligi h ni o‘lchaymiz. Dinamometr bilan brusok (yuk bilan) og‘irligi P ni topamiz. So‘ng brusokni taxta bo‘ylab dinamometr yordamida siltamasdan, bir tekis tortamiz va F ko‘rsatishini yozamiz. Foydali ish Af = P·h, to‘la ish Aₜ = F·l, FIK η = Af/Aₜ·100%. Tajribani kamida 3 marta takrorlab, natijalarni jadvalga yozamiz; so‘ng balandlikni o‘zgartirib (boshqa burchak) ham o‘lchaymiz. Odatda burchak kattalashganda ishqalanish ulushi kamayadi va FIK ortadi. Xatolik manbalari: dinamometr aniqligi, notekis tortish, o‘lchov lentasi. Xavfsizlik: taxta tushib ketmasligi uchun shtativni mahkamlang, og‘ir yuk olmang, barmoqlarni brusok va taxta orasiga tiqmang.
Yuk tashuvchilar 50 kg li qutini kuzovga 3 m uzun, 1 m baland qiya taxta bilan ko‘taradi. Qutini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘tarishga mgh = 50·10·1 = 500 J foydali ish kerak. Agar taxta bo‘ylab 250 N kuch bilan itarilsa, to‘liq ish 250·3 = 750 J va FIK 500/750 ≈ 67 %; qolgan ish ishqalanishga ketadi.
Yuk tashuvchilar va omborchilar qiya tekislikdan foydalanib yuk ko‘taradi, g‘ildirakli aravachadagilar uchun pandus loyihalovchilar qiyalikni tanlaydi, mexanik muhandislar mashinalarning FIK ini o‘lchaydi.
Maktab yoki uyingiz atrofidagi qiya yo‘lakchalarni (pandus, aravacha uchun qiyalik) toping. Uzunligi va balandligini odimlab yoki chizg‘ich bilan baholab, qaysi biri eng yumshoq ekanini aniqlang.
Sinfda: o‘z jadvalingizni tayyorlang (l, h, P, F, Aₜ, Af, η). O‘qituvchi bergan namunaviy sonlar bilan hisoblashni mashq qiling va natijani 3 ta tajribada solishtiring. Dinamometrni to‘satdan qo‘yib yubormang.