Laboratoriya ishi: matematik mayatnik yordamida erkin tushish tezlanishini aniqlash
Ishning maqsadi: g ni mayatnik davridan aniqlash. T = 2π√(l/g) dan g = 4π²l/T² kelib chiqadi, T = t/N. Asboblar: shtativga mahkamlangan ipli sharcha, o‘lchov lentasi, sekundomer. Uzunlik l ipning uzunligi bilan sharcha radiusi yig‘indisi (ip uzunligiga radius qo‘shiladi, chunki osilish nuqtasidan sharcha markazigacha o‘lchanadi). Sharcha 6–8° dan ortiq og‘dirilmaydi, N = 20, 30, 40 ta tebranishning vaqti o‘lchanadi, har safar g hisoblanadi, so‘ng g(o‘rt) = (g₁ + g₂ + g₃)/3 va xatolik Δg = |g – g(o‘rt)| topiladi. Xatolik sababi: sekundomerni boshlash va to‘xtatishdagi kechikish, uzunlikni noaniq o‘lchash, kichik tebranishlar sharti buzilishi. Tebranishlar soni ko‘p bo‘lsa, davrning nisbiy xatoligi kamayadi. Bajaring: o‘qituvchi nazoratida, shtativ ag‘darilmasligi uchun mahkamlab qo‘ying.
Mayatnik yoki gravimetr yordamida o‘lchanganda erkin tushish tezlanishi ekvatorda taxminan 9,78 m/s², qutblarda esa taxminan 9,83 m/s² chiqadi. 1 m uzun mayatnikning davri T ∝ 1/√g bo‘lgani uchun bu joylarda taxminan 0,26 % ga farq qiladi. Shunday kichik farqlarni o‘lchash uchun ko‘p tebranish vaqtini o‘lchash kerak.
Geofiziklar gravitatsiya o‘zgarishidan foydali qazilma qatlamlarini qidiradi, geodezistlar yer shakli va balandliklarini aniqlaydi, metrologiya laboratoriyalari o‘lchov asboblarini aniq sozlaydi.
Sherigingizdan bir tekis ritmda qarsak chalishni so‘rang. Devor soatida 1 ta, keyin 20 ta qarsak vaqtini o‘lchab, qaysi o‘lchashda ritm (davr) aniqroq topilishini solishtiring.
| Tajriba | 1 | 2 | 3 | o‘rtacha |
|---|---|---|---|---|
| g, m/s² | 9,7 | 9,9 | 9,8 | 9,8 |
Faqat o‘qituvchi bilan: ish tartibini bajaring; jadvalga l, N, t, T, g, Δg ni yozing. Og‘ir bo‘lmagan sharcha ishlating, shtativ chetiga yaqin turmang.