ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Mayatnik laboratoriyasi va rezonans

Darslar 24–25 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
24

Laboratoriya ishi: matematik mayatnik yordamida erkin tushish tezlanishini aniqlash

Darslik: 85-bet
MaqsadMatematik mayatnik yordamida erkin tushish tezlanishini aniqlash tartibini, o‘lchash xatoliklarini va natijani hisoblashni bilish.
Yangi so‘zlar
erkin tushish tezlanishi · free-fall accelerationsekundomer · stopwatchabsolyut xatolik · absolute erroro‘rtacha qiymat · mean value
Tushuntirish

Ishning maqsadi: g ni mayatnik davridan aniqlash. T = 2π√(l/g) dan g = 4π²l/T² kelib chiqadi, T = t/N. Asboblar: shtativga mahkamlangan ipli sharcha, o‘lchov lentasi, sekundomer. Uzunlik l ipning uzunligi bilan sharcha radiusi yig‘indisi (ip uzunligiga radius qo‘shiladi, chunki osilish nuqtasidan sharcha markazigacha o‘lchanadi). Sharcha 6–8° dan ortiq og‘dirilmaydi, N = 20, 30, 40 ta tebranishning vaqti o‘lchanadi, har safar g hisoblanadi, so‘ng g(o‘rt) = (g₁ + g₂ + g₃)/3 va xatolik Δg = |g – g(o‘rt)| topiladi. Xatolik sababi: sekundomerni boshlash va to‘xtatishdagi kechikish, uzunlikni noaniq o‘lchash, kichik tebranishlar sharti buzilishi. Tebranishlar soni ko‘p bo‘lsa, davrning nisbiy xatoligi kamayadi. Bajaring: o‘qituvchi nazoratida, shtativ ag‘darilmasligi uchun mahkamlab qo‘ying.

!Xavfsizlik
O‘qituvchi nazoratida bajaring; shtativ ag‘darilib ketmasligi uchun mahkamlab qo‘ying.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mayatnik yoki gravimetr yordamida o‘lchanganda erkin tushish tezlanishi ekvatorda taxminan 9,78 m/s², qutblarda esa taxminan 9,83 m/s² chiqadi. 1 m uzun mayatnikning davri T ∝ 1/√g bo‘lgani uchun bu joylarda taxminan 0,26 % ga farq qiladi. Shunday kichik farqlarni o‘lchash uchun ko‘p tebranish vaqtini o‘lchash kerak.

Kim ishlatadi

Geofiziklar gravitatsiya o‘zgarishidan foydali qazilma qatlamlarini qidiradi, geodezistlar yer shakli va balandliklarini aniqlaydi, metrologiya laboratoriyalari o‘lchov asboblarini aniq sozlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Sherigingizdan bir tekis ritmda qarsak chalishni so‘rang. Devor soatida 1 ta, keyin 20 ta qarsak vaqtini o‘lchab, qaysi o‘lchashda ritm (davr) aniqroq topilishini solishtiring.

Namunalar
αl = 1 m
Uzunlik l = 1 m, 20 tebranish t = 40 s: T = 40/20 = 2 s; g = 4π²·1/4 = π² ≈ 9,87 m/s².
Tajriba123o‘rtacha
g, m/s²9,79,99,89,8
Uch tajribada g₁ = 9,7; g₂ = 9,9; g₃ = 9,8 m/s². O‘rtacha: (9,7 + 9,9 + 9,8)/3 = 9,8 m/s²; xatoliklar: 0,1; 0,1; 0 – o‘rtacha xatolik ≈ 0,07 m/s².
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi bilan: ish tartibini bajaring; jadvalga l, N, t, T, g, Δg ni yozing. Og‘ir bo‘lmagan sharcha ishlating, shtativ chetiga yaqin turmang.

Mashq
1
Erkin tushish tezlanishi mayatnik uchun qaysi formuladan topiladi?
2
N = 30 tebranish 60 s da bajarildi. Davr necha s?
3
Nima uchun bir necha tebranishning vaqti o‘lchanadi, bittasi emas?
4
Nima uchun og‘ish burchagi 8° dan oshmasligi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKlon — aniq nusxami?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →