Jismlarning vertikal harakati
Vertikal otilgan jismning harakatini havoning qarshiligini hisobga olmay o‘rganamiz. Jism υ₀ tezlik bilan yuqoriga otilsa, u bir vaqtda υ₀ tezlik bilan tekis harakat qilishga intiladi va og‘irlik kuchi ta’sirida gt²/2 ga pastga tushadi; shuning uchun h = υ₀t – gt²/2 va υ = υ₀ – gt. Yuqoriga ko‘tarilish tekis sekinlanuvchan harakat bo‘lib, eng baland nuqtada υ = 0, ko‘tarilish vaqti tₖ = υ₀/g, maksimal balandlik h = υ₀²/(2g). Havo qarshiligi bo‘lmaganda tushish vaqti ko‘tarilish vaqtiga teng, jism otilgan joyiga xuddi shu υ₀ tezlik bilan qaytadi, umumiy uchish vaqti t = 2υ₀/g. Pastga otilgan jism tekis tezlanuvchan harakat qiladi: υ = υ₀ + gt, h = υ₀t + gt²/2; boshlang‘ich tezliksiz tushganda υ = gt, h = gt²/2. Hisoblarda g ≈ 10 m/s² olamiz (aniqrog‘i 9,8 m/s²); vaqtsiz bog‘lanish: υ² – υ₀² = ±2gh.
Bog‘dagi favvora oqimi 5 m balandlikka ko‘tarilishi uchun suv nasosdan chiqishda taxminan v = √(2gh) = √(2·10·5) = 10 m/s tezlikka ega bo‘lishi kerak (havo qarshiligisiz). Yuqoriga chiqish vaqti v/g = 1 s, so‘ng suv xuddi shunday tezlik bilan qaytadi.
Favvora va nasos loyihalovchilari suv bosimini kerakli balandlikka moslaydi, sakrovchilar va ularning murabbiylari uchish tezligini baholaydi, sport hakamlari va tahlilchilar sakrash balandligidan tezlikni hisoblaydi.
Jismoniy tarbiya darsida sherigingiz bilan yumshoq to‘pni sekin yuqoriga tashlab, ko‘tarilish va tushish vaqtlari taxminan teng ekanini sanab (bir-ikki-uch…) tekshiring.
Faqat o‘qituvchi bilan: ikki xil mayda, xavfsiz jism (masalan, qog‘ozdan to‘p va yumshoq rezina) ni bir xil balandlikdan bir vaqtda qo‘yib yuboring va telefon sekundomeri bilan tushish vaqtini bir necha marta o‘lchang. Natijalarni solishtirib, havo qarshiligi rolini muhokama qiling.