ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Bosimning tezlikka bog‘liqligi texnikada

Darslar 21 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
21

Harakatlanayotgan gazlar va suyuqliklarda bosimning tezlikka bog‘liqligidan texnikada foydalanish

Darslik: 71–74-betlar
MaqsadBernulli qonuni texnikada va tabiatda qanday namoyon bo‘lishini (qanotning ko‘tarish kuchi, Magnus effekti, Torrichelli formulasi) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
dinamik bosim · dynamic pressureko‘taruvchi kuch · lift forceMagnus effekti · Magnus effectTorrichelli formulasi · Torricelli’s formula
Tushuntirish

Harakatlanayotgan gaz yoki suyuqlikda tezlik katta bo‘lgan joyda bosim kichik bo‘ladi. Vertikal ushlangan ikki qog‘oz varag‘i orasiga puflasak, ular orasidagi havo tezlashib bosim kamayadi, tashqi bosim varaqlarni bir-biriga suradi. Samolyot qanoti shunday shaklda yasalganki, havo oqimi qanotning ustki tomonida tezroq o‘tadi; ustida bosim kichik, ostida katta bo‘ladi va bosimlar farqi yuqoriga yo‘nalgan ko‘taruvchi kuchni beradi. Aylanayotgan to‘p yoki silindr atrofida havo tezligi bir tomonida katta, ikkinchi tomonida kichik bo‘ladi; bosimlar farqi uni yon tomonga buradi – bu Magnus effekti (burchakdan tepilgan to‘pning egri uchishi). Ochiq idishda suyuqlik sirtidan h chuqurlikdagi tirqishdan chiqishi uchun Bernulli tenglamasidan υ = √(2gh) (Torrichelli formulasi) kelib chiqadi: tezlik jism h dan erkin tushgandagi tezlikka teng. Shu qonun purkagich, karbyurator va Venturi quvuri ishining asosi.

tez oqim: p kichiksekin oqim: p katta
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kuchli, 30 m/s tezlikdagi shamolda tom ustidagi havo tez harakatlanadi va bosim pasayadi: Bernulli tenglamasiga ko‘ra bosim farqi taxminan ρυ²/2 = 1,2·900/2 = 540 Pa. 50 m² li tomga bu taxminan 27 000 N yuqoriga tortuvchi kuch beradi, bu 2,7 t yukning og‘irligiga yaqin. Shuning uchun tomlar mustahkam mahkamlanadi.

Kim ishlatadi

Qurilish muhandislari bino va tomlarning shamol yukini hisoblaydi, samolyot konstruktorlari qanot shaklini tanlaydi, futbol va tennis murabbiylari to‘pning burilishini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Yupqa qog‘oz tasmaning bir chetini pastki labingiz ostida ushlab, uning ustidan puflang: tasma ko‘tarilishini ko‘rasiz, chunki tez havo oqimi ostida bosim past bo‘ladi.

Namunalar
υh = 3,2 m
Idishda suv sathidan 3,2 m pastda tirqish bor (g = 10 m/s²): υ = √(2·10·3,2) = √64 = 8 m/s. Chuqurlik 4 marta oshsa, tezlik 2 marta ortadi.
Samolyot qanoti yuzi 20 m², qanot ostida va ustida bosimlar farqi 1500 Pa. Ko‘taruvchi kuch F = Δp·S = 1500·20 = 30 000 N = 30 kN, bu 3000 kg massali yukning og‘irligiga teng (g = 10 m/s²).
Sinfda faoliyat

Faqat sinfda o‘qituvchi bilan: ikki qog‘oz varag‘ini 3–4 sm masofada ushlab, orasiga o‘rtacha kuch bilan puflang va ular nima uchun yaqinlashishini tushuntiring. Ochiq oynaga yoki boshqalarga yaqin joyda qilmang.

Mashq
1
Samolyot qanotining ko‘taruvchi kuchi qanday hosil bo‘ladi?
2
Tirqish suv sathidan 1,25 m chuqurlikda (g = 10 m/s²). Suv tezligi υ = √(2gh) necha m/s?
3
Qanot yuzi 12 m², bosimlar farqi 2000 Pa. Ko‘taruvchi kuch necha N?
4
Magnus effekti nima va qayerda ko‘rinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yil qori toza suvmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →