☰ Mundarija · Fizika

Bosimning tezlikka bog‘liqligi texnikada

Darslar 21 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
21

Harakatlanayotgan gazlar va suyuqliklarda bosimning tezlikka bog‘liqligidan texnikada foydalanish

Darslik: 71–74-betlar
MaqsadBernulli qonuni texnikada va tabiatda qanday namoyon bo‘lishini (qanotning ko‘tarish kuchi, Magnus effekti, Torrichelli formulasi) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
dinamik bosim · dynamic pressureko‘taruvchi kuch · lift forceMagnus effekti · Magnus effectTorrichelli formulasi · Torricelli’s formula
Tushuntirish

Harakatlanayotgan gaz yoki suyuqlikda tezlik katta bo‘lgan joyda bosim kichik bo‘ladi. Vertikal ushlangan ikki qog‘oz varag‘i orasiga puflasak, ular orasidagi havo tezlashib bosim kamayadi, tashqi bosim varaqlarni bir-biriga suradi. Samolyot qanoti shunday shaklda yasalganki, havo oqimi qanotning ustki tomonida tezroq o‘tadi; ustida bosim kichik, ostida katta bo‘ladi va bosimlar farqi yuqoriga yo‘nalgan ko‘taruvchi kuchni beradi. Aylanayotgan to‘p yoki silindr atrofida havo tezligi bir tomonida katta, ikkinchi tomonida kichik bo‘ladi; bosimlar farqi uni yon tomonga buradi – bu Magnus effekti (burchakdan tepilgan to‘pning egri uchishi). Ochiq idishda suyuqlik sirtidan h chuqurlikdagi tirqishdan chiqishi uchun Bernulli tenglamasidan υ = √(2gh) (Torrichelli formulasi) kelib chiqadi: tezlik jism h dan erkin tushgandagi tezlikka teng. Shu qonun purkagich, karbyurator va Venturi quvuri ishining asosi.

Namunalar
Idishda suv sathidan 3,2 m pastda tirqish bor (g = 10 m/s²): υ = √(2·10·3,2) = √64 = 8 m/s. Chuqurlik 4 marta oshsa, tezlik 2 marta ortadi.
Samolyot qanoti yuzi 20 m², qanot ostida va ustida bosimlar farqi 1500 Pa. Ko‘taruvchi kuch F = Δp·S = 1500·20 = 30 000 N = 30 kN, bu 3000 kg massali yukning og‘irligiga teng (g = 10 m/s²).
Sinfda faoliyat

Faqat sinfda o‘qituvchi bilan: ikki qog‘oz varag‘ini 3–4 sm masofada ushlab, orasiga o‘rtacha kuch bilan puflang va ular nima uchun yaqinlashishini tushuntiring. Ochiq oynaga yoki boshqalarga yaqin joyda qilmang.

Mashq
1
Samolyot qanotining ko‘taruvchi kuchi qanday hosil bo‘ladi?
2
Tirqish suv sathidan 1,25 m chuqurlikda (g = 10 m/s²). Suv tezligi υ = √(2gh) necha m/s?
3
Qanot yuzi 12 m², bosimlar farqi 2000 Pa. Ko‘taruvchi kuch necha N?
4
Magnus effekti nima va qayerda ko‘rinadi?