ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Yarimo‘tkazgichli asboblar

Darslar 44–45 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
44

Yarimo‘tkazgichli asboblar (diod, tranzistor) va ularning texnikada qo‘llanilishi

Darslik: 161–165-betlar
Maqsadp–n o‘tishning bir tomonlama o‘tkazuvchanligini, yarimo‘tkazgichli diod va tranzistorning ishlashini hamda ularning texnikadagi qo‘llanilishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
p–n o‘tish · p–n junctionberkituvchi qatlam · barrier (depletion) layertranzistor · transistorto‘g‘rilagich · rectifier
Tushuntirish

Bir kristallning bir qismi n-tur, ikkinchisi p-tur bo‘lsa, chegarada elektronlar kovaklarni to‘ldiradi va zaryad tashuvchilari deyarli yo‘q yupqa berkituvchi qatlam hosil bo‘ladi. To‘g‘ri ulanishda (p-soha manbaning musbat, n-soha manfiy qutbiga) qatlam torayadi, tashuvchilar o‘tadi, tok katta; teskari ulanishda (p – manfiy, n – musbat) qatlam kengayadi va tok juda kichik. Shu sababli bitta p–n o‘tishli asbob – yarimo‘tkazgichli diod – tokni asosan bir yo‘nalishda o‘tkazadi (kremniy diodda to‘g‘ri kuchlanish ≈ 0,6–0,7 V dan tok keskin ortadi). Diod o‘zgaruvchan tokni to‘g‘rilashda ishlatiladi: bir yarim davrli to‘g‘rilagich musbat yarim davrda tok o‘tkazadi. Ikki p–n o‘tishli asbob tranzistor (p–n–p yoki n–p–n): uchi emitter, baza, kollektor. Emitter–baza o‘tishi to‘g‘ri, baza–kollektor o‘tishi teskari ulanadi; baza juda yupqa bo‘lgani uchun emitterdan chiqqan tashuvchilarning ko‘pi kollektorga yetadi. Baza tokining kichik o‘zgarishi kollektor tokining katta o‘zgarishiga olib keladi – tok va signal kuchayadi (β = Ik/Ib). Tranzistor va diodlar integral mikrosxemalarda (mikrochiplarda) minglab-milliardlab sonda joylashtiriladi (kompyuter, telefon).

pn++++−−−−berkituvchi qatlam
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Eshitish apparatida mikrofondan keladigan juda kichik signalni tranzistor kuchaytiradi. Agar β = 120 bo‘lsa, bazadagi 0,025 mA tok kollektorda 120·0,025 = 3 mA tokni boshqaradi. Zamonaviy telefon chipida shunday tranzistorlar milliardlab bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Elektronika ta’mirchilari buzilgan sxemalarda diod va tranzistorlarni tekshiradi, chip loyihalovchilari milliardlab tranzistorlarni bitta kristallga joylaydi, radio va eshitish apparatlari muhandislari signalni kuchaytiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftarga diodning shartli belgisini chizing, p va n tomonlarini va to‘g‘ri tok yo‘nalishini belgilang. So‘ng lampochka va batareya belgilarini qo‘shib, qaysi qutblanishda lampa yonishini aytib bering.

Namunalar
IbIkIe
0,05 mA2 mA2,05 mA
Tranzistorda Ib = 0,05 mA, Ik = 2 mA: kuchaytirish β = Ik/Ib = 2/0,05 = 40. Emitter toki Ie = Ib + Ik = 2,05 mA. Ib ni 0,1 mA ga oshirsak, Ik ≈ 4 mA.
6 V+−R
Kremniy diodni 6 V manbaga ketma-ket R rezistor bilan to‘g‘ri ulaymiz; diodda 0,6 V tushadi, tok 10 mA bo‘lishi kerak: R = (6 – 0,6)/0,01 = 540 Ω. Teskari ulansa, tok deyarli nol.
Sinfda faoliyat

Faqat hisob va chizma bilan: p–n o‘tishning to‘g‘ri va teskari ulanishini chizib, berkituvchi qatlam kengligi va tokni belgilang; tranzistorning uch chiqishini sxemada ko‘rsating. Haqiqiy sxemalarni faqat o‘qituvchi bilan, past kuchlanishda ulang.

Mashq
1
Diod nima uchun tokni bir yo‘nalishda o‘tkazadi?
2
Tranzistor Ib = 0,1 mA, Ik = 3 mA. β necha?
3
Kremniy diod, manba 5 V, diodda 0,6 V, tok 20 mA. Ketma-ket R necha Ω?
4
Tranzistor emitter, baza, kollektor oralig‘ida qaysi o‘tish to‘g‘ri, qaysi teskari ulanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXona burchagi aniq 90°mi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →