Yarimo‘tkazgichli asboblar (diod, tranzistor) va ularning texnikada qo‘llanilishi
Bir kristallning bir qismi n-tur, ikkinchisi p-tur bo‘lsa, chegarada elektronlar kovaklarni to‘ldiradi va zaryad tashuvchilari deyarli yo‘q yupqa berkituvchi qatlam hosil bo‘ladi. To‘g‘ri ulanishda (p-soha manbaning musbat, n-soha manfiy qutbiga) qatlam torayadi, tashuvchilar o‘tadi, tok katta; teskari ulanishda (p – manfiy, n – musbat) qatlam kengayadi va tok juda kichik. Shu sababli bitta p–n o‘tishli asbob – yarimo‘tkazgichli diod – tokni asosan bir yo‘nalishda o‘tkazadi (kremniy diodda to‘g‘ri kuchlanish ≈ 0,6–0,7 V dan tok keskin ortadi). Diod o‘zgaruvchan tokni to‘g‘rilashda ishlatiladi: bir yarim davrli to‘g‘rilagich musbat yarim davrda tok o‘tkazadi. Ikki p–n o‘tishli asbob tranzistor (p–n–p yoki n–p–n): uchi emitter, baza, kollektor. Emitter–baza o‘tishi to‘g‘ri, baza–kollektor o‘tishi teskari ulanadi; baza juda yupqa bo‘lgani uchun emitterdan chiqqan tashuvchilarning ko‘pi kollektorga yetadi. Baza tokining kichik o‘zgarishi kollektor tokining katta o‘zgarishiga olib keladi – tok va signal kuchayadi (β = Ik/Ib). Tranzistor va diodlar integral mikrosxemalarda (mikrochiplarda) minglab-milliardlab sonda joylashtiriladi (kompyuter, telefon).
Eshitish apparatida mikrofondan keladigan juda kichik signalni tranzistor kuchaytiradi. Agar β = 120 bo‘lsa, bazadagi 0,025 mA tok kollektorda 120·0,025 = 3 mA tokni boshqaradi. Zamonaviy telefon chipida shunday tranzistorlar milliardlab bo‘ladi.
Elektronika ta’mirchilari buzilgan sxemalarda diod va tranzistorlarni tekshiradi, chip loyihalovchilari milliardlab tranzistorlarni bitta kristallga joylaydi, radio va eshitish apparatlari muhandislari signalni kuchaytiradi.
Daftarga diodning shartli belgisini chizing, p va n tomonlarini va to‘g‘ri tok yo‘nalishini belgilang. So‘ng lampochka va batareya belgilarini qo‘shib, qaysi qutblanishda lampa yonishini aytib bering.
| Ib | Ik | Ie |
|---|---|---|
| 0,05 mA | 2 mA | 2,05 mA |
Faqat hisob va chizma bilan: p–n o‘tishning to‘g‘ri va teskari ulanishini chizib, berkituvchi qatlam kengligi va tokni belgilang; tranzistorning uch chiqishini sxemada ko‘rsating. Haqiqiy sxemalarni faqat o‘qituvchi bilan, past kuchlanishda ulang.