ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Zaryadlangan shar maydoni va potensial

Darslar 31–32 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
31

Zaryadlangan sharning elektr maydoni. Dielektrik singdiruvchanlik

Darslik: 118–119-betlar
MaqsadZaryadlangan sharning maydonini (ichida, sirtida, tashqarisida) va dielektrik singdiruvchanlikning ta’sirini bilish.
Yangi so‘zlar
zaryadlangan sfera · charged spheredielektrik · dielectricqutblanish · polarisationdielektrik singdiruvchanlik · dielectric permittivity
Tushuntirish

Zaryadi sirt bo‘ylab tekis taqsimlangan q zaryadli, R radiusli o‘tkazuvchi sfera ichida superpozitsiya prinsipiga ko‘ra maydon kuchlanganligi nolga teng: E = 0 (r < R). Sferadan tashqarida (r ≥ R) maydon markazga qo‘yilgan nuqtaviy zaryad maydoniga teng: E = kq/r²; sirtda E = kq/R², uzoqlashgan sari 1/r² qonuni bilan kamayadi. Dielektrikda erkin zaryadlar juda kam; tashqi maydon ta’sirida atom va molekulalar qutblanadi, ular o‘zining E′ maydonini hosil qiladi va u tashqi E₀ ga qarshi yo‘nalgan: E = E₀ – E′. Maydon necha marta susayishini dielektrik singdiruvchanlik ε = E₀/E ko‘rsatadi (o‘lchamsiz; vakuumda 1, havoda ≈ 1, moyda ≈ 2–3, suvda ≈ 81). Dielektrikdagi nuqtaviy zaryad maydoni E = kq/(εr²), zaryadlar orasidagi kuch F = kq₁q₂/(εr²), ya’ni vakuumdagidan ε marta kichik.

rE0kq/r²Rkq/R²
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Chaqmoq chaqqanda metall kuzovli avtomobil ichidagi odam nisbatan xavfsiz: zaryad kuzovning tashqi sirti bo‘ylab oqib o‘tadi, o‘tkazgich ichida esa maydon kuchlanganligi E = 0 bo‘ladi. Shu sababli metall lift yoki bino ichida radio va telefon signali ham susayadi.

Kim ishlatadi

Chaqmoqdan himoya muhandislari binolarga yashin qaytargich o‘rnatadi, elektronika konstruktorlari sezgir qurilmalarni metall g‘ilof bilan o‘rab ekranlaydi, tibbiyot muhandislari MRT xonasini tashqi to‘lqinlardan himoyalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Metall kabinali lift yoki tunnel orqali o‘tayotgan mashinada radio yoki telefon (kimda bo‘lsa) signali susayishini kuzating va buni metall ekran bilan tushuntiring.

Namunalar
0,05 m0,2 mR = 0,1 m
R = 0,1 m, q = 10 nC: sirtda E = kq/R² = 9·10⁹·10⁻⁸/0,01 = 9000 N/C; markazdan 0,2 m da E = 90/0,04 = 2250 N/C; 0,05 m da (ichida) E = 0.
Havodagi ikki zaryad orasidagi kuch 0,8 mN. Ular suvga (ε = 81 ≈ 80) tushirilsa, kuch 80 marta kamayadi: F = 0,8/80 = 0,01 mN = 10 μN.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi bilan: ikki yengil zaryadlangan osma sharcha orasidagi itarish masofa o‘zgarganda qanday o‘zgarishini havoda kuzating; yuqori kuchlanishli manbalardan foydalanmang.

Mashq
1
Zaryadlangan sfera ichida E nimaga teng va nima uchun?
2
R = 0,1 m, q = 10 nC sfera sirtida E necha N/C? (k = 9·10⁹)
3
Havoda E = 6000 N/C bo‘lgan maydonga ε = 3 moy to‘ldirildi. Yangi E necha N/C?
4
Dielektrik maydonni nima uchun susaytiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHar kuni ikki baravar oshadigan ish haqiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →