Fizikaning tadqiqot metodlari
Fizika tajriba fani: tabiatdagi hodisalar kuzatiladi, kuzatishlardan qonuniyat haqida taxmin – gipoteza – tuziladi, so‘ng u maxsus sharoitda o‘tkaziladigan tajriba (eksperiment) bilan tekshiriladi. Murakkab hodisani o‘rganish uchun uning modeli tuziladi: faqat eng muhim jihatlar saqlanib, ikkinchi darajalilari tashlab yuboriladi (moddiy nuqta, ideal gaz kabi). Tajribada tashqi ta’sirni butunlay yo‘qotib bo‘lmaydi, shuning uchun natijalardan «ideal» holat (masalan, ishqalanishsiz harakat) haqida xulosa chiqariladi – bu ideallashtirish deyiladi. Gipoteza ko‘p tajribada tasdiqlansa, fizik qonunga aylanadi; bir-biriga bog‘liq qonunlar to‘plami ilmiy nazariyani tashkil etadi, masalan Nyuton qonunlari klassik mexanikani. Har bir nazariyaning qo‘llanish chegarasi bor: klassik mexanika yorug‘lik tezligiga yaqin tezliklarda va elektron kabi juda kichik zarralar uchun yaramaydi. Yangi nazariya eskisini bekor qilmaydi, uni chegarasida o‘z ichiga oladi – bu moslik prinsipi.
Bir o‘quvchi kiyim shamolli kunda tezroq qurishini payqadi. U gipoteza o‘rnatdi: harakatlanayotgan havo namni tezroq olib ketadi. Tekshirish uchun ikkita bir xil nam mato bo‘lagi olindi: biri tinch havoda, ikkinchisi yengil shabada oldida turdi; yarim soatdan keyin ikkinchisi quruqroq bo‘lsa, gipoteza tasdiqlanadi.
Olimlar gipotezani tajriba bilan tekshiradi, shifokorlar yangi davoni ikki guruhda sinab ko‘radi, sifat muhandislari mahsulotning chidamliligini takroriy sinovlar bilan baholaydi.
Ikkita qalin kitob orasiga bitta tekis varaq qo‘ying va uning ustiga tangalar tering; keyin shu varaqni burma-burma (garmon shaklida) qilib sinab ko‘ring. «Kuzatish – gipoteza – tajriba – xulosa» ni to‘rt gapda yozing.
| Tezlik | Klassik mexanika |
|---|---|
| 10 000 m/s | yetarli |
| 0,99 c (tezlatgichda) | xato natija beradi |
Sinfda guruhlarga bo‘linib: «Yerdagi hamma narsa pastga tushadi» gipotezasini tekshirish uchun qanday tajriba o‘ylab topish mumkinligini muhokama qiling (faqat qog‘oz, kitob, yengil to‘p bilan; o‘qituvchi ruxsat bergan xavfsiz sharoitda). Natijani «kuzatish – gipoteza – tajriba – xulosa» jadvaliga yozing.