Mexanik to‘lqinlarning muhitlarda tarqalishi. Ultra va infratovushlardan turmushda va texnikada foydalanish
Tebranishning muhitda tarqalish jarayoni to‘lqin deyiladi; mexanik to‘lqinlar vakuumda tarqalmaydi, chunki ularga zarralari o‘zaro ta’sirlashadigan muhit kerak. To‘lqin davomida muhit zarralari tebranadi, lekin moddaning o‘zi to‘lqin bilan ko‘chmaydi, energiya esa uzatiladi. Zarralar to‘lqin yo‘nalishi bo‘ylab tebransa – bo‘ylama (gaz, suyuqlik va qattiq jismda tarqaladi), unga tik tebransa – ko‘ndalang to‘lqin (faqat qattiq jismda, chunki siljish elastikligi kerak). Bir xil fazada tebranayotgan eng yaqin ikki nuqta orasidagi masofa to‘lqin uzunligi λ: λ = υT = υ/ν. Chastotasi taxminan 20 Hz dan 20 000 Hz gacha bo‘lgan to‘lqinlarni inson tovush sifatida eshitadi; 20 Hz dan past – infratovush, 20 kHz dan yuqori – ultratovush. Havoda tovush tezligi taxminan 340 m/s (0 °C da biroz kam), suvda taxminan 1500 m/s, po‘latda ~5000 m/s. Ultratovush sonar (exolokatsiya), metalldagi nuqsonni topish, tibbiy tekshiruv (UZI) va tozalashda ishlatiladi; infratovush zilzila va tabiiy hodisalarni kuzatishda.
Faqat sinfda: uzun prujina (slinki) yoki arqonning bir uchini tebrantirib, ko‘ndalang to‘lqinni kuzating; prujinani siqib qo‘yib yuborib, bo‘ylama to‘lqinni ko‘ring. Baland ovozli asboblardan foydalanmang; eshitishni asrang.