Vakuumda elektr toki
Vakuumda (molekulalar to‘qnashmaydigan darajada siyraklashgan muhitda) tok tashuvchi zarralar yo‘q, shuning uchun elektrodlar orasiga kuchlanish berilsa ham tok o‘tmaydi. Tok tashuvchilarni hosil qilish uchun katod qizdiriladi: qizigan metalldan elektronlarning uchib chiqishi termoelektron emissiya deyiladi. Katoddan chiqqan elektronlar anod (musbat elektrod) maydonida tezlashib, anodga yetadi – vakuumda tok elektronlarning tartibli harakatidir. Anod manfiy, katod musbat ulansa, elektronlar katodga qaytadi va tok bo‘lmaydi; ya’ni vakuumli diod (anod va katodli ikki elektrodli lampa) tokni bir yo‘nalishda o‘tkazadi. VAX chiziqli emas: kichik kuchlanishlarda katod yaqinidagi elektron bulut tufayli tok Ia ∼ U^(3/2) (Boguslavskiy–Lengmyur qonuni) bo‘yicha ortadi; kuchlanish ortgach, katoddan chiqayotgan barcha elektronlar anodga yetadi va tok o‘zgarmay qoladi – to‘yinish toki. Katod temperaturasi yuqori bo‘lsa, to‘yinish toki katta. U kuchlanishda tezlashgan elektron energiyasi eU = mυ²/2. Vakuumli diodlar yarimo‘tkazgichli diodlargacha o‘zgaruvchan tokni to‘g‘rilashda ishlatilgan.
1880 yilda cho‘g‘lanma lampa ichidagi vakuumda qizigan ip (tola) dan metall plastinkaga tok o‘tishi payqaldi: bu termoelektron emissiya. Xuddi shu hodisa bugungi kunda rentgen naychalarida va mikroto‘lqinli pechlarning magnetronida ishlatiladi.
Rentgen apparatlari texniklari naycha toki va kuchlanishini sozlaydi, audio muhandislar lampali kuchaytirgichlarni sozlaydi, kosmik elektronika konstruktorlari nurlanishga chidamli vakuum asboblarini tanlaydi.
Qog‘ozda vakuum diodning I(U) grafigini taxminan chizing: tok ko‘tarilib, keyin to‘yinadi. Buni oxirigacha ochilgan jo‘mrak bilan solishtiring: undan keyin ochishning foydasi yo‘q.
Faqat o‘qituvchi bilan, ko‘rgazma sifatida: ishlaydigan vakuumli lampa yoki rasmlar yordamida diod sxemasini ko‘ring. O‘quvchilar yuqori kuchlanishli qurilmalar va qizigan katodga tegmasligi shart; shisha lampani sindirmang.