ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Vakuumda tok va metallar qarshiligi

Darslar 41–42 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
41

Vakuumda elektr toki

Darslik: 152–153-betlar
MaqsadVakuumda elektr tokining hosil bo‘lishini (termoelektron emissiya), vakuumli diodning ishlashini va volt-amper xarakteristikasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
vakuum · vacuumtermoelektron emissiya · thermionic emissionanod va katod · anode and cathodeto‘yinish toki · saturation current
Tushuntirish

Vakuumda (molekulalar to‘qnashmaydigan darajada siyraklashgan muhitda) tok tashuvchi zarralar yo‘q, shuning uchun elektrodlar orasiga kuchlanish berilsa ham tok o‘tmaydi. Tok tashuvchilarni hosil qilish uchun katod qizdiriladi: qizigan metalldan elektronlarning uchib chiqishi termoelektron emissiya deyiladi. Katoddan chiqqan elektronlar anod (musbat elektrod) maydonida tezlashib, anodga yetadi – vakuumda tok elektronlarning tartibli harakatidir. Anod manfiy, katod musbat ulansa, elektronlar katodga qaytadi va tok bo‘lmaydi; ya’ni vakuumli diod (anod va katodli ikki elektrodli lampa) tokni bir yo‘nalishda o‘tkazadi. VAX chiziqli emas: kichik kuchlanishlarda katod yaqinidagi elektron bulut tufayli tok Ia ∼ U^(3/2) (Boguslavskiy–Lengmyur qonuni) bo‘yicha ortadi; kuchlanish ortgach, katoddan chiqayotgan barcha elektronlar anodga yetadi va tok o‘zgarmay qoladi – to‘yinish toki. Katod temperaturasi yuqori bo‘lsa, to‘yinish toki katta. U kuchlanishda tezlashgan elektron energiyasi eU = mυ²/2. Vakuumli diodlar yarimo‘tkazgichli diodlargacha o‘zgaruvchan tokni to‘g‘rilashda ishlatilgan.

katodanodelektronlar: katod → anodqizdiriladi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

1880 yilda cho‘g‘lanma lampa ichidagi vakuumda qizigan ip (tola) dan metall plastinkaga tok o‘tishi payqaldi: bu termoelektron emissiya. Xuddi shu hodisa bugungi kunda rentgen naychalarida va mikroto‘lqinli pechlarning magnetronida ishlatiladi.

Kim ishlatadi

Rentgen apparatlari texniklari naycha toki va kuchlanishini sozlaydi, audio muhandislar lampali kuchaytirgichlarni sozlaydi, kosmik elektronika konstruktorlari nurlanishga chidamli vakuum asboblarini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozda vakuum diodning I(U) grafigini taxminan chizing: tok ko‘tarilib, keyin to‘yinadi. Buni oxirigacha ochilgan jo‘mrak bilan solishtiring: undan keyin ochishning foydasi yo‘q.

Namunalar
Elektron katoddan tinch chiqib U = 200 V da tezlashdi: energiya 200 eV = 3,2·10⁻¹⁷ J; υ = √(2eU/m) ≈ 8,4·10⁶ m/s.
U, VI, mA25507510048121602 mA16 mA
Diod VAX ning boshlang‘ich qismida U = 25 V da tok 2 mA. Kuchlanish 4 marta (100 V) oshsa, Iₐ ∼ U^(3/2) bo‘yicha tok 4^(3/2) = 8 marta ortadi: 16 mA (to‘yinishgacha).
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi bilan, ko‘rgazma sifatida: ishlaydigan vakuumli lampa yoki rasmlar yordamida diod sxemasini ko‘ring. O‘quvchilar yuqori kuchlanishli qurilmalar va qizigan katodga tegmasligi shart; shisha lampani sindirmang.

Mashq
1
Nima uchun vakuumda tok uchun katodni qizdirish kerak?
2
Elektron U = 100 V da tezlashdi. Uning energiyasi necha eV?
3
To‘yinish toki nima va nimaga bog‘liq?
4
Nima uchun diod tokni faqat bir yo‘nalishda o‘tkazadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSim qarshiligi hech o‘zgarmasmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →