ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Termodinamikaning birinchi va ikkinchi qonunlari

Darslar 27 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
27

Issiqlik jarayonlarining qaytmasligi. Termodinamika qonunlari

Darslik: 98–101-betlar
MaqsadQaytar va qaytmas jarayonlar, ichki energiya, termodinamikaning birinchi va ikkinchi qonunlarini bilish hamda ΔU, Q, A bog‘liqligini masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
ichki energiya · internal energyqaytmas jarayon · irreversible processtermodinamikaning birinchi qonuni · first law of thermodynamicsabadiy dvigatel · perpetual motion machine
Tushuntirish

Sistema oxirgi holatdan dastlabki holatga o‘sha oraliq holatlar orqali qaytsa, jarayon qaytar; real jarayonlar (ishqalanish, issiqlik almashinuvi) qaytmas, qaytar jarayon – ideallashtirish. Termodinamik sistemaning ichki energiyasi U – molekulalarning tartibsiz harakat kinetik energiyalari va ularning o‘zaro ta’sir potensial energiyalarining yig‘indisi; u faqat holatga bog‘liq, shuning uchun jarayonda uning o‘zgarishi ΔU muhim. Birinchi qonun (energiyaning saqlanish qonuni): sistemaga berilgan issiqlik miqdori ichki energiyani oshirishga va sistemaning tashqi kuchlarga qarshi bajargan ishiga sarflanadi: Q = ΔU + A. Berilgan issiqlik Q > 0, olingan issiqlik Q < 0; sistema ish bajarsa A > 0, ustida ish bajarilsa A < 0. Bu qonun birinchi tur abadiy dvigatel (energiya sarflamay ish beradigan mashina) mumkin emasligini ko‘rsatadi. Ikkinchi qonun jarayon yo‘nalishini belgilaydi: Klauzius – issiqlik o‘z-o‘zidan sovuq jismdan issiq jismga o‘tmaydi; Plank – issiqlik to‘liq ishga aylanadigan jarayon yo‘q. Shu sababli ikkinchi tur abadiy dvigatel ham mumkin emas.

ƒFormula
Q = ΔU + A
Q > 0: gaz issiqlik oladi; A > 0: gaz ish bajaradi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sharshara baland joydan 100 m ga tushganda suvning potensial energiyasi ichki energiyaga aylanadi va issiqlik almashinuvi bo‘lmasa, suv ΔT = gh/c = 10·100/4200 ≈ 0,24 °C ga isiydi. Bu juda kichik, lekin energiyaning yo‘qolmay, boshqa turga o‘tishini ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Gidroenergetiklar suvning energiyasini elektrga aylantiradi, konditsioner va sovutkich ustalari issiqlik va ish nisbatini hisobga oladi, olimlar energiya balansini tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kaftlaringizni 10 soniya kuch bilan ishqalang va iliqlikni sezing: bajarilgan ish ichki energiyaga aylandi. Bunda Q ≈ 0, ΔU = A ekanini tushuntiring.

Namunalar
QAΔU
800 J300 J?
Gazga 800 J issiqlik berildi, gaz 300 J ish bajardi: ΔU = Q – A = 800 – 300 = 500 J (ichki energiya ortdi).
Vp0A = pΔVp = 100 kPa
Gaz ustida tashqi kuchlar 200 J ish bajardi (A = –200 J) va gaz 120 J issiqlik chiqardi (Q = –120 J): ΔU = Q – A = –120 + 200 = 80 J. Izobarik kengayishda (p = 100 kPa) hajm 0,002 m³ ga ortsa, A = pΔV = 100 000·0,002 = 200 J.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi bilan: ikki xil haroratdagi (issiq va sovuq) suv idishlarini bir joyga qo‘yib, haroratlar tenglashishini kuzating va issiqlik o‘z-o‘zidan qaysi tomonga o‘tishini tushuntiring. Qaynoq suv ishlatmang.

Mashq
1
Termodinamikaning birinchi qonunini formula bilan yozing.
2
Gazga 900 J issiqlik berildi, gaz 400 J ish bajardi. Ichki energiya necha J ga o‘zgardi?
3
Izobarik jarayonda p = 200 kPa (200000 Pa), hajm 0,003 m³ ga ortdi. Gaz ishi necha J?
4
Nima uchun issiqlik o‘z-o‘zidan sovuq jismdan issiq jismga o‘tmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTuz suvni tezroq qaynatadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →