Issiqlik jarayonlarining qaytmasligi. Termodinamika qonunlari
Sistema oxirgi holatdan dastlabki holatga o‘sha oraliq holatlar orqali qaytsa, jarayon qaytar; real jarayonlar (ishqalanish, issiqlik almashinuvi) qaytmas, qaytar jarayon – ideallashtirish. Termodinamik sistemaning ichki energiyasi U – molekulalarning tartibsiz harakat kinetik energiyalari va ularning o‘zaro ta’sir potensial energiyalarining yig‘indisi; u faqat holatga bog‘liq, shuning uchun jarayonda uning o‘zgarishi ΔU muhim. Birinchi qonun (energiyaning saqlanish qonuni): sistemaga berilgan issiqlik miqdori ichki energiyani oshirishga va sistemaning tashqi kuchlarga qarshi bajargan ishiga sarflanadi: Q = ΔU + A. Berilgan issiqlik Q > 0, olingan issiqlik Q < 0; sistema ish bajarsa A > 0, ustida ish bajarilsa A < 0. Bu qonun birinchi tur abadiy dvigatel (energiya sarflamay ish beradigan mashina) mumkin emasligini ko‘rsatadi. Ikkinchi qonun jarayon yo‘nalishini belgilaydi: Klauzius – issiqlik o‘z-o‘zidan sovuq jismdan issiq jismga o‘tmaydi; Plank – issiqlik to‘liq ishga aylanadigan jarayon yo‘q. Shu sababli ikkinchi tur abadiy dvigatel ham mumkin emas.
Sharshara baland joydan 100 m ga tushganda suvning potensial energiyasi ichki energiyaga aylanadi va issiqlik almashinuvi bo‘lmasa, suv ΔT = gh/c = 10·100/4200 ≈ 0,24 °C ga isiydi. Bu juda kichik, lekin energiyaning yo‘qolmay, boshqa turga o‘tishini ko‘rsatadi.
Gidroenergetiklar suvning energiyasini elektrga aylantiradi, konditsioner va sovutkich ustalari issiqlik va ish nisbatini hisobga oladi, olimlar energiya balansini tuzadi.
Kaftlaringizni 10 soniya kuch bilan ishqalang va iliqlikni sezing: bajarilgan ish ichki energiyaga aylandi. Bunda Q ≈ 0, ΔU = A ekanini tushuntiring.
| Q | A | ΔU |
|---|---|---|
| 800 J | 300 J | ? |
Faqat o‘qituvchi bilan: ikki xil haroratdagi (issiq va sovuq) suv idishlarini bir joyga qo‘yib, haroratlar tenglashishini kuzating va issiqlik o‘z-o‘zidan qaysi tomonga o‘tishini tushuntiring. Qaynoq suv ishlatmang.