Galileyning nisbiylik prinsipi. Inersial va noinersial sanoq sistemalari
Sanoq sistemasi – jism harakati tavsiflanadigan jism (tanasi), koordinata sistemasi va soatdan iborat majmua. Tinch yoki Yerga nisbatan to‘g‘ri chiziqli tekis harakatlanayotgan sistemalar inersial sanoq sistemalari deyiladi. Galileyning nisbiylik prinsipi: barcha inersial sanoq sistemalarida mexanik jarayonlar bir xilda kechadi; yopiq xona ichidagi mexanik tajriba bilan xona tinch yoki tekis harakatlanayotganini aniqlab bo‘lmaydi. Tezliklarni qo‘shish qoidasi: jismning «tinch» sistemaga nisbatan tezligi υ = u + υ′ (vektor ko‘rinishida), bunda u – harakatlanuvchi sistemaning tezligi, υ′ – jismning shu sistemaga nisbatan tezligi. Inersial sistemalarda vaqt, massa, tezlanish va kuch bir xil (invariant), shuning uchun Nyuton qonunlari hammasida bir xil ko‘rinishda. Tezlanish bilan harakatlanayotgan (yoki aylanayotgan) sistema noinersial: unda Nyuton qonunlarini qo‘llash uchun jismlar ta’siridagi kuchlarga inersiya kuchi Fᵢ = –m·a (a – sistemaning tezlanishi) qo‘shiladi. Yer aylanishi tufayli ekvatorda tezlanishi ≈ 0,034 m/s², bu g ga nisbatan juda kichik, shuning uchun Yerni taxminan inersial sistema deb olamiz.
Faqat o‘qituvchi bilan: sinf bo‘ylab o‘rtacha tezlikda yurayotgan o‘quvchi qo‘lida kichik to‘pni tik tepaga yengil otib, qaytib ushlaydi. To‘p qayerga tushadi? Yurayotgan o‘quvchi va tinch kuzatuvchi nuqtayi nazaridan trayektoriyani chizing. Yugurmang.