ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Qiya otilgan jism va laboratoriya ishi

Darslar 7–8 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
8

Laboratoriya ishi: gorizontga qiya otilgan jism harakatini o‘rganish

Darslik: 22–23-betlar
MaqsadQiya otilgan jismning uchish uzoqligi otilish burchagiga bog‘liqligini tajribada tekshirish, o‘lchash xatoligini hisoblash.
Yangi so‘zlar
o‘rtacha qiymat · mean valueabsolyut xatolik · absolute errorballistik to‘pponcha · ballistic launcher (spring gun)tajriba natijasi · experimental result
Tushuntirish

Ishning maqsadi – sharchaning uchish uzoqligi otilish burchagiga qanday bog‘liqligini tekshirish. Asboblar: stol chetiga mahkamlanadigan ballistik to‘pponcha (prujinali otuvchi qurilma), metall sharcha, o‘lchov lentasi, oq va qora (kopirovka) qog‘oz. To‘pponchani avval 30° ga, so‘ng 45° ga o‘rnatamiz (burchak transportir bilan o‘lchanadi), sharchani otamiz va uning tushgan joyini qog‘ozdagi iz bo‘yicha topamiz; har burchakda tajribani kamida 3 marta takrorlaymiz. Har bir burchak uchun uchish uzoqligining o‘rtacha qiymati lo‘rt = (l₁ + l₂ + l₃)/3 va absolyut xatoliklari Δlᵢ = |lᵢ – lo‘rt| hisoblanadi, ularning o‘rtachasi Δlo‘rt natijaning xatoligini beradi: l = lo‘rt ± Δlo‘rt. Nazariya bo‘yicha s = υ₀²sin2α/g, shuning uchun 45° da uzoqlik eng katta, 30° da esa u 45° dagining sin60° ≈ 0,87 qismiga teng bo‘lishi kerak. Natijani nazariya bilan solishtirib, farq sababini (havo qarshiligi, sharcha o‘lchamlari, otilish balandligi) tushuntiramiz. Xavfsizlik: asbob faqat o‘qituvchi nazoratida ishlatiladi, otish yo‘nalishida hech kim turmaydi, sharchani odamga qaratish mumkin emas.

!Xavfsizlik
Asbob faqat o‘qituvchi nazoratida ishlatiladi, otish yo‘nalishida hech kim turmaydi, sharchani odamga qaratish mumkin emas.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yugurish musobaqasida uchta xronometrchi bir sportchining vaqtini yozdi: 12,1 s, 12,3 s va 12,2 s. O‘rtacha vaqt 12,2 s, absolut xatolar 0,1; 0,1 va 0 s, o‘rtacha xato ≈ 0,07 s, shuning uchun natija 12,2 ± 0,07 s deb yoziladi. Bir necha o‘lchash bitta o‘lchashdan ishonchliroq.

Kim ishlatadi

Laboratoriya texniklari natijani xatosi bilan birga yozadi, sifat inspektorlari detal o‘lchamlarini bir necha marta tekshiradi, sport hakamlari vaqtni bir necha sekundomer bilan o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Partangizning enini chizg‘ich bilan uch marta o‘lchang, natijalarni yozing, o‘rtachasini va o‘rtacha absolut xatoni hisoblang va natijani «o‘rtacha ± xato» ko‘rinishida yozing.

Namunalar
30° dagi uzoqlik
Tajriba1234o‘rtacha
l, sm8790939090
30° da to‘rtta tajribada uzoqlik 87, 90, 93, 90 sm chiqdi. O‘rtacha: (87 + 90 + 93 + 90)/4 = 90 sm; xatoliklar 3, 0, 3, 0 sm; o‘rtacha xatolik 6/4 = 1,5 sm. Natija: l = 90 ± 1,5 sm.
45° da o‘rtacha uzoqlik 104 sm chiqdi. Nazariya: l₃₀/l₄₅ = sin60°/sin90° ≈ 0,87; o‘lchovdan 90/104 ≈ 0,87 – nazariyaga mos keladi.
Sinfda faoliyat

Sinfda: o‘z jadvalingizni chizing (burchak; 3 ta uzoqlik; o‘rtacha; xatolik). O‘qituvchi bergan namunaviy sonlar bilan hisoblashni mashq qiling, so‘ng haqiqiy o‘lchovlarni kiriting. Asbobni faqat o‘qituvchi ishga tushiradi.

Mashq
1
Uchish uzoqligi o‘rtacha qiymatini qanday hisoblaymiz?
2
Uchta o‘lchov: 48 sm, 50 sm, 52 sm. O‘rtacha uzoqlik necha sm?
3
Uzoqliklar 96, 100, 104, 100 sm. O‘rtacha absolyut xatolik necha sm? (o‘rtacha 100 sm)
4
Nima uchun tajribada o‘lchangan uzoqlik odatda nazariy qiymatdan biroz kichik chiqadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«7 yilda ikki baravar» reklamasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →