Laboratoriya ishi: gorizontga qiya otilgan jism harakatini o‘rganish
Ishning maqsadi – sharchaning uchish uzoqligi otilish burchagiga qanday bog‘liqligini tekshirish. Asboblar: stol chetiga mahkamlanadigan ballistik to‘pponcha (prujinali otuvchi qurilma), metall sharcha, o‘lchov lentasi, oq va qora (kopirovka) qog‘oz. To‘pponchani avval 30° ga, so‘ng 45° ga o‘rnatamiz (burchak transportir bilan o‘lchanadi), sharchani otamiz va uning tushgan joyini qog‘ozdagi iz bo‘yicha topamiz; har burchakda tajribani kamida 3 marta takrorlaymiz. Har bir burchak uchun uchish uzoqligining o‘rtacha qiymati lo‘rt = (l₁ + l₂ + l₃)/3 va absolyut xatoliklari Δlᵢ = |lᵢ – lo‘rt| hisoblanadi, ularning o‘rtachasi Δlo‘rt natijaning xatoligini beradi: l = lo‘rt ± Δlo‘rt. Nazariya bo‘yicha s = υ₀²sin2α/g, shuning uchun 45° da uzoqlik eng katta, 30° da esa u 45° dagining sin60° ≈ 0,87 qismiga teng bo‘lishi kerak. Natijani nazariya bilan solishtirib, farq sababini (havo qarshiligi, sharcha o‘lchamlari, otilish balandligi) tushuntiramiz. Xavfsizlik: asbob faqat o‘qituvchi nazoratida ishlatiladi, otish yo‘nalishida hech kim turmaydi, sharchani odamga qaratish mumkin emas.
Yugurish musobaqasida uchta xronometrchi bir sportchining vaqtini yozdi: 12,1 s, 12,3 s va 12,2 s. O‘rtacha vaqt 12,2 s, absolut xatolar 0,1; 0,1 va 0 s, o‘rtacha xato ≈ 0,07 s, shuning uchun natija 12,2 ± 0,07 s deb yoziladi. Bir necha o‘lchash bitta o‘lchashdan ishonchliroq.
Laboratoriya texniklari natijani xatosi bilan birga yozadi, sifat inspektorlari detal o‘lchamlarini bir necha marta tekshiradi, sport hakamlari vaqtni bir necha sekundomer bilan o‘lchaydi.
Partangizning enini chizg‘ich bilan uch marta o‘lchang, natijalarni yozing, o‘rtachasini va o‘rtacha absolut xatoni hisoblang va natijani «o‘rtacha ± xato» ko‘rinishida yozing.
| Tajriba | 1 | 2 | 3 | 4 | o‘rtacha |
|---|---|---|---|---|---|
| l, sm | 87 | 90 | 93 | 90 | 90 |
Sinfda: o‘z jadvalingizni chizing (burchak; 3 ta uzoqlik; o‘rtacha; xatolik). O‘qituvchi bergan namunaviy sonlar bilan hisoblashni mashq qiling, so‘ng haqiqiy o‘lchovlarni kiriting. Asbobni faqat o‘qituvchi ishga tushiradi.