☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Me’morchilik, tasviriy san’at va yakuniy takrorlash

Darslar 39–40 · 2 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
40

Xulosa. Yakunlovchi takrorlash

Darslik: 155–156-betlar
MaqsadKursni yakunlab, 1850–1920-yillar tarixining sabablari, jarayonlari va oqibatlarini umumlashtirish.
Yangi so‘zlar
mustamlaka · colony, a territory ruled by another stateprotektorat · relationship in which a state keeps internal rule but is controlled from outsidejadidchilik · movement of renewal and enlightenmentmilliy-ozodlik harakati · movement for national freedom
Tushuntirish

Darslik xulosasiga ko‘ra, XVIII–XIX asrlarda uch xonlikdagi o‘zaro urushlar va parokandalik Rossiya imperiyasining istilosiga qulay zamin yaratdi; shuningdek, harbiy-siyosiy boshboshdoqlik va hukmdorlarning uzoqni ko‘ra olmasligi ham sabab bo‘ldi. Tarixchilar odatda bunga imperiyaning harbiy va texnik ustunligi hamda geosiyosiy raqobatni ham qo‘shadi. 1865-yilda Toshkent olindi, 1867-yilda Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, 1868-yilda Buxoro amirligi, 1873-yilda Xiva xonligi protektoratga aylandi, 1876-yilda Qo‘qon xonligi tugatildi. Boshqaruv harbiy-ma’muriy asosda qurildi, yer davlat mulki deb e’lon qilindi, ko‘chirish siyosati olib borildi, temiryo‘llar qurilib paxtachilik kengaydi, hunarmandchilik qiyinlashdi. Norozilik 1878, 1885, 1892 va 1898-yillardagi harakatlarda, 1916-yil qo‘zg‘olonida namoyon bo‘ldi. Shu bilan birga jadidchilik XIX asr oxiridan (G‘aspirali Qrimda birinchi maktabni 1884-yilda ochgan) yangi usul maktablari, matbuot, teatr va adabiyotni rivojlantirdi, 1917-yildan siyosiy tus oldi. 1920-yilda Buxoro va Xivada xonlik va amirlik o‘rniga xalq sovet respublikalari e’lon qilindi. Darslik, mustamlaka sharoitida ham xalq o‘z tilini, urf-odatini va madaniyatini saqlab qolganini ta’kidlaydi, shuningdek, o‘lkaga zavod, bank va temiryo‘l kirib kelganini ham qayd etadi.

Namunalar
Temiryo‘l ham foyda (savdo tezlashgan), ham zarar (xomashyo olib ketilgan, qo‘shin tez ko‘chirilgan) keltirgan: tarixiy hodisani ikki tomonlama baholash kerak.
1865 → 1867 → 1868 → 1873 → 1876: har bir yil o‘lkada hokimiyat o‘zgarishining bir bosqichi.
Sinfda faoliyat

1865–1920 yillar uchun 15 ta asosiy sananing umumiy vaqt chizig‘ini tuzing va uchta davrga bo‘ling: istilo, mustamlaka tuzumi, 1916–1920.

Mashq
1
Darslik xulosasiga ko‘ra istiloga olib kelgan ichki sabablar nimalar?
2
1865, 1867, 1868, 1873 va 1876 yillarning har biriga bittadan voqea yozing.
3
Mustamlaka davrining ikki iqtisodiy oqibatini va ikki madaniy oqibatini yozing.
4
Nima uchun tarixiy hodisaga baho berishda bir manbaga emas, bir nechta manbaga tayanish kerak?