Darslar 7 · 1 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
7
Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi
Darslik: 26–29-betlar
MaqsadTurkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi, tuzilishi va general-gubernator vakolatlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
general-gubernatorlik · large region ruled by a governor-generalharbiy okrug · military districtviloyat · province (oblast)Amudaryo bo‘limi · Amu Darya Division (1873)
Tushuntirish
1865-yilda tuzilgan Turkiston viloyati harbiy harakatlar uchun markaz bo‘lib xizmat qildi, ammo O‘rta Osiyo Orenburg general-gubernatorligidan uzoqda edi va keyingi bosib olinadigan yerlarni ham birlashtirish zarur edi. Shu sabab 1867-yilda imperator farmoni bilan Turkiston general-gubernatorligi va Turkiston harbiy okrugi tashkil etildi; markazi Toshkent bo‘ldi, okrugda taxminan 40 ming harbiy xizmatchi bo‘lgan. Birinchi general-gubernator general-adyutant K. P. fon Kaufman (1867–1882) edi: u qo‘shinlar qo‘mondoni, Yettisuv kazaklari qo‘mondoni va bosh sudya sifatida katta vakolatlarga ega bo‘lgan, shu bois xalq orasida «yarim podsho» deb atalgan. General-gubernatorlik dastlab Sirdaryo (markazi Toshkent) va Yettisuv (markazi Verniy) viloyatlaridan iborat edi. Keyinchalik bosib olingan yerlar hisobiga Zarafshon okrugi (1868, markazi Samarqand), Amudaryo bo‘limi (1873), Farg‘ona viloyati (1876) tuzildi; 1881-yilda tuzilgan Kaspiyorti viloyati esa general-gubernatorlikka XIX asr oxirida qo‘shilgan. Viloyatlar ayrim Rossiya guberniyalaridan ham katta bo‘lgan.
Namunalar
Tuzilish tartibi: imperator → Turkiston general-gubernatori (Toshkent) → viloyat harbiy gubernatorlari → quyi hududiy bo‘linmalar. Hokimiyat yuqoridan pastga qarab harbiylar qo‘lida to‘plangan.
Xronologiya: 1865 — Turkiston viloyati; 1867 — general-gubernatorlik; 1868 — Zarafshon okrugi; 1873 — Amudaryo bo‘limi; 1876 — Farg‘ona viloyati; 1881 — Kaspiyorti viloyati.
Sinfda faoliyat
«Zanjir»: sinf navbat bilan ma’muriy birliklarni tashkil topgan yili bo‘yicha qatorga teradi; xatoga yo‘l qo‘ygan o‘quvchi qaytadan boshlaydi.
Mashq
1
Turkiston general-gubernatorligi qaysi yilda va qaysi shahar markaz qilib tashkil etilgan?
1867-yilda; markazi — Toshkent.
2
Birinchi general-gubernator kim edi va qaysi yillarda lavozimda bo‘lgan?
K. P. fon Kaufman, 1867–1882-yillarda.
3
Quyidagilarni tashkil topgan yili bo‘yicha tartiblang: Farg‘ona viloyati, Zarafshon okrugi, Kaspiyorti viloyati.
Zarafshon okrugi (1868), Farg‘ona viloyati (1876), Kaspiyorti viloyati (1881).
4
Nima uchun general-gubernatorga keng vakolatlar berilgan edi? Mulohazangizni yozing.
Markaz uzoqda bo‘lgani va yangi bosib olingan o‘lkada qarshilik davom etgani uchun joyida tezkor qaror qabul qilish talab etilgan; shu bois harbiy va fuqarolik hokimiyati bir kishida to‘plangan.