ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Xiva yurishi va Gandimiyon shartnomasi (1873)

Darslar 10 · 1 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
10

Xiva xonligi ustidan Rossiya imperiyasi protektoratining o‘rnatilishi

Darslik: 36–38-betlar
Maqsad1873-yilgi Xiva yurishi, Gandimiyon shartnomasi bandlari va uning oqibatlarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Gandimiyon shartnomasi · Gandimian treaty (1873)kontributsiya · indemnity paid by the defeated state to the victorpristan · pier, landing place on a riverAmudaryo · Amu Darya, the river of Khorezm
Tushuntirish

Xiva xonligiga qarshi yurishga Rossiya besh yil tayyorgarlik ko‘rdi: oldingi yurishlar — 1717-yilda Bekovich-Cherkasskiy va 1839-yilda Perovskiy qo‘shinlari — maqsadga yetmagan edi. Xonlikni egallash Amudaryoni, uning suvi, savdo yo‘llari va serhosil quyi oqimini qo‘lga kiritish demak edi. 1873-yil fevralida Toshkent, Orenburg, Mang‘ishloq va Krasnovodskdan 12 mingdan ortiq askar, minglab ot va 20 mingga yaqin tuya bilan qo‘shin yo‘lga chiqdi, qo‘mondon — K. P. fon Kaufman. Qish sovug‘i, so‘ng cho‘l jazirama issig‘i, suv yetishmasligi va kasalliklar qo‘shinni siyraklashtirdi; Krasnovodsk ustuni yo‘ldan qaytdi, qolgan uch ustun Xivaga yetib keldi (darslikda Mang‘ishloq ustuni ham qaytgan deyiladi, lekin u Orenburg ustuniga qo‘shilib Xivaga yetib borgan). Xiva himoyachilari may oyida bir necha joyda qarshilik ko‘rsatdi, ammo qurol jihatdan ustun qo‘shin shaharni 29-mayda (eski uslub bo‘yicha) egalladi. 1873-yil 12-avgustda (eski uslub bo‘yicha) Gandimiyon qishlog‘ida xon Muhammad Rahimxon II shartnomani imzoladi: xon o‘zini imperatorning «sodiq xodimi» deb tan oldi, tashqi aloqalardan mahrum bo‘ldi, Amudaryoning o‘ng sohili Rossiyaga o‘tdi, rus kemalari erkin suzish va pristanlar qurish huquqini oldi, savdogarlar boj to‘lamay savdo qildi va xonlik 2 million 200 ming rubl tovonni 20 yil ichida to‘lashi kerak bo‘ldi. Darslikka ko‘ra, natijada xonlik hududi taxminan uch barobar qisqardi va u protektoratga aylandi.

Hozirgi chegaralarToshkentMang‘ishloqKrasnovodskXivaOrenburg
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab jamoasi bir musobaqada kutilmaganda yutqazgach, tayyorgarlikni uzoqroq qildi va avval o‘tgan urinishdagi xatolarni yozib chiqdi. Keyingi safar ular rejaga ko‘ra tayyor bo‘lib keldi.

Kim ishlatadi

Jamoa sardorlari xatolarni tahlil qiladi, rejalashtiruvchilar tayyorgarlik muddatini belgilaydi, tarixchilar oldingi urinishlar va keyingi qarorlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qo‘lingizdan kelmagan bir ishni eslab, nima xato bo‘lganini va keyingi safar nimani boshqacha qilishni ikki jumlada yozing.

Namunalar
050010001500200025002200110Umumiy tovonYiliga (20 yil)Ming rubl
Tovon hisobi: 2 200 000 rubl 20 yilga bo‘linsa, yiliga 110 000 rubl to‘lanishi kerak edi. Xonlik xazinasida yetarli pul bo‘lmagani uchun bu yuk aholidan yig‘ilgan soliqlarga tushgan.
1717Bekovich-Cherkasskiy1839Perovskiy1873Kaufman; Gandimiyon
Shartnomaning ma’nosi: xon tashqi dunyo bilan, hatto qo‘shni hukmdorlar bilan ham, Rossiya ruxsatisiz aloqa qila olmaydi — bu mustaqil davlatdan protektoratga o‘tishning belgisi.
Sinfda faoliyat

«Yurish qiyinchiliklari»: guruhlar uzoq cho‘l yurishining qiyinchiliklari (suv, harorat, yo‘l) ro‘yxatini tuzadi va ularni 1873-yilgi qo‘shin ahvoli bilan solishtiradi.

Mashq
1
Nima uchun Rossiya Xiva yurishiga uzoq tayyorgarlik ko‘rdi?
2
Gandimiyon shartnomasi qaysi yil imzolangan va uni xonlik nomidan kim imzolagan?
3
Xonlik tovonni yiliga qancha rubldan to‘lashi kerak edi (2 200 000 rubl, 20 yil)?
4
Tovon va yangi majburiyatlar oddiy aholining ahvoliga qanday ta’sir qilishi mumkin edi? Izohlang.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka oldidanHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →