Tarix fani, tabiiy fanlar va adabiyot

Darslikka ko‘ra, jadidlar tarixni xonlar almashinuvi emas, xalq yaratgan jarayon sifatida o‘rgatishga intildi. Mulla Olim Maxdum hoji o‘zbek tilida bosmadan chiqqan «Tarixi Turkiston» asarini yozdi; Muhammad Solih 25 yillik izlanishdan keyin «Tarixi jadidai Toshkent»ni yaratdi; Muhammad Yusuf Bayoniy «Xorazm tarixi» va «Shajarai Xorazmshohiy»ni qoldirdi. Rus sharqshunosi va arxeologi V. Vyatkin (1869–1932) Samarqandda ishlab, 1908-yilda Ulug‘bek rasadxonasi qoldiqlarini topdi; 1895-yilda Arxeologiya havaskorlari to‘garagi tuzildi. Tabiiy fanlarda 1867-yilda o‘lkaning bosh xaritasi tuzildi, Toshkentda meteorologiya stansiyasi ochildi; N. Seversev Pomirni, P. Semyonov-Tyanshanskiy Tyanshanni, A. Fedchenko Farg‘ona vodiysi va Oloyni o‘rgandi. Darslikka ko‘ra, tadqiqotlar birinchi navbatda imperiya manfaatiga xizmat qildi; 1871-yilda tuzilgan O‘rta Osiyo Olimlar jamiyati mablag‘ yo‘qligi sababli 1893-yilda to‘xtadi. 1870-yilda Toshkentda Turkiston xalq kutubxonasi, 1876-yilda Turkiston muzeyi tashkil etildi. Adabiyotda Muqimiy («Saylov», «Tanobchilar», sayohatnomalar), Furqat, Zavqiy (satirik she’rlari uchun qamalgan), Anbar otin (ayollar huquqini yoqlagan) mashhur bo‘ldi. Jadid adabiyotida Abdulla Qodiriy 1910-yillarda ilk asarlarini e’lon qildi («Baxtsiz kuyov» pyesasi va «Juvonboz» hikoyasi 1915-yilda chiqqan; darslikda 1910-yil deyilgan). Jadid teatrlarida 1911–1917-yillarda 25 ta pyesa qo‘yildi; Behbudiyning «Padarkush» pyesasi ma’naviy qashshoqlikni, Nusratilla Qudratillaning «To‘y» asari serchiqim urf-odatlarni tanqid qildi.