☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Temiryo‘llar, paxta va mustamlaka iqtisodiyoti

Darslar 15 · 1 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
15

XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asrning boshlarida Turkistonda ijtimoiy-iqtisodiy ahvol

Darslik: 57–60-betlar
MaqsadTemiryo‘llarning qurilishi, paxta yakkahokimligi va iqtisodiyot imperiya manfaatlariga moslashgani haqida tushuntirish.
Yangi so‘zlar
temiryo‘l · railwayxomashyo · raw materialsarmoya · capital, money invested to make a profitirrigatsiya · irrigation, the supply of water to fields
Tushuntirish

Temiryo‘llar ham harbiy, ham iqtisodiy maqsadda qurildi. Darslikka ko‘ra, avval Kaspiy bo‘yidagi Krasnovodskdan Qizilarvat va Ashxobodgacha yo‘l yotqizildi; 1888-yilda Samarqandga birinchi poyezd keldi, 1899-yilda temiryo‘l Toshkent orqali Andijongacha yetdi, 1905-yilda esa Orenburgdan Toshkentgacha yo‘l qurildi. Qo‘shinlarni Krasnovodskdan Andijongacha 3 ming kilometrdan ortiq masofaga ko‘chirish oson bo‘ldi. Rossiya kapitali, banklar va Yevropa mahsulotlari o‘lkaga kirib keldi, paxtachilik, konchilik va yog‘-moy sanoati rivojlandi. Biroq paxta asosan xomashyo sifatida yuborildi: o‘lkada uni tozalash va yog‘ ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi, tayyor mato esa markaziy guberniyalarda to‘qildi. 1867–1900-yillarda 175 ta korxona ochildi, ish kuni 16 soat bo‘lgan. Arzon zavod mollari hunarmandlar bozorini toraytirdi. 1884-yilda hosildor Amerika paxta navi ekila boshladi; paxta maydonlari kengaygani sari g‘alla va chorva mahsuloti kamaydi, ayniqsa Farg‘ona vodiysida narxlar ko‘tarildi. 1911–1913-yillarda Sirdaryo magistral kanali qurildi.

Namunalar
Fabrika matosi Rossiyadan arzon narxda keldi; Andijon hunarmandining qo‘lda to‘qilgan matosini sotib olish kamaydi, u ishsiz qoldi.
Farg‘onada yaylov yerlari paxta maydoniga aylantirilgach, chorva kamaydi, g‘alla va go‘sht tashqaridan keltirila boshlandi.
Sinfda faoliyat

Xaritada yoki daftarda Krasnovodsk – Ashxobod – Samarqand – Toshkent – Andijon yo‘nalishini chizing va yoniga yillarni yozing: 1888, 1899, 1905.

Mashq
1
Samarqandga birinchi poyezd qaysi yilda keldi va temiryo‘l Andijongacha qachon yetdi?
2
Paxtaga qanday ishlov o‘lkada berilgan, qaysi bosqich esa Rossiya markazida bajarilgan?
3
1884-yilda qanday yangilik joriy etildi va uning ahamiyati nima edi?
4
Nima uchun paxta maydonlari kengayishi g‘alla narxining oshishiga olib kelgan?