ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Temiryo‘llar, paxta va mustamlaka iqtisodiyoti

Darslar 15 · 1 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
15

XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asrning boshlarida Turkistonda ijtimoiy-iqtisodiy ahvol

Darslik: 57–60-betlar
MaqsadTemiryo‘llarning qurilishi, paxta yakkahokimligi va iqtisodiyot imperiya manfaatlariga moslashgani haqida tushuntirish.
Yangi so‘zlar
temiryo‘l · railwayxomashyo · raw materialsarmoya · capital, money invested to make a profitirrigatsiya · irrigation, the supply of water to fields
Tushuntirish

Temiryo‘llar ham harbiy, ham iqtisodiy maqsadda qurildi. Darslikka ko‘ra, avval Kaspiy bo‘yidagi Krasnovodskdan Qizilarvat va Ashxobodgacha yo‘l yotqizildi; 1888-yilda Samarqandga birinchi poyezd keldi, 1899-yilda temiryo‘l Toshkent orqali Andijongacha yetdi, 1905-yilda esa Orenburgdan Toshkentgacha yo‘l qurildi. Qo‘shinlarni Krasnovodskdan Andijongacha 3 ming kilometrdan ortiq masofaga ko‘chirish oson bo‘ldi. Rossiya kapitali, banklar va Yevropa mahsulotlari o‘lkaga kirib keldi, paxtachilik, konchilik va yog‘-moy sanoati rivojlandi. Biroq paxta asosan xomashyo sifatida yuborildi: o‘lkada uni tozalash va yog‘ ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi, tayyor mato esa markaziy guberniyalarda to‘qildi. 1867–1900-yillarda 175 ta korxona ochildi, ish kuni 16 soat bo‘lgan. Arzon zavod mollari hunarmandlar bozorini toraytirdi. 1884-yilda hosildor Amerika paxta navi ekila boshladi; paxta maydonlari kengaygani sari g‘alla va chorva mahsuloti kamaydi, ayniqsa Farg‘ona vodiysida narxlar ko‘tarildi. 1911–1913-yillarda Sirdaryo magistral kanali qurildi.

Hozirgi chegaralarKrasnovodskQizil-ArvatAshxobodBuxoro (Kogon)SamarqandToshkentAndijon
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalla qishloq bozoriga mahsulot olib borishni rejalashtirganda, aholi uchta narsani hisobga oldi: yo‘l, vaqt va mahsulot turi. Shuning uchun nimani qachon olib borish kerakligi aniq bo‘ldi.

Kim ishlatadi

Logistika xodimlari yuk yo‘llarini rejalashtiradi, fermerlar ekin turlarini bozorga qarab tanlaydi, iqtisodchilar qaysi mahsulot qayerda kerakligini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Ovqat yoki buyum qayerdan kelganini bilmoqchi bo‘lsangiz, yorliqdan yoki oiladan so‘rab, bitta mahsulot yo‘lini «qayerdan – qayerga» deb xaritada ko‘rsating.

Namunalar
Fabrika matosi Rossiyadan arzon narxda keldi; Andijon hunarmandining qo‘lda to‘qilgan matosini sotib olish kamaydi, u ishsiz qoldi.
Farg‘onada yaylov yerlari paxta maydoniga aylantirilgach, chorva kamaydi, g‘alla va go‘sht tashqaridan keltirila boshlandi.
Sinfda faoliyat

Xaritada yoki daftarda Krasnovodsk – Ashxobod – Samarqand – Toshkent – Andijon yo‘nalishini chizing va yoniga yillarni yozing: 1888, 1899, 1905.

Mashq
1
Samarqandga birinchi poyezd qaysi yilda keldi va temiryo‘l Andijongacha qachon yetdi?
2
Paxtaga qanday ishlov o‘lkada berilgan, qaysi bosqich esa Rossiya markazida bajarilgan?
3
1884-yilda qanday yangilik joriy etildi va uning ahamiyati nima edi?
4
Nima uchun paxta maydonlari kengayishi g‘alla narxining oshishiga olib kelgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki ishlab chiqarish rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →